Eindexamen tehatex havo 2019 tijdvak 1

bij dit examen

Het thema van dit examen is water: het gaat over de symbolische

betekenis van water en de manieren waarop kunstenaars, architecten en

vormgevers water verbeelden en water als inspiratiebron of uitgangspunt

nemen voor hun werk.

opgave 1Onder water

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 13

Op afbeelding 1 zie je het baptisterium van Pisa uit 1153. Een baptisterium is een doopkapel. Dopen is een religieus inwijdingsritueel waarbij iemand wordt ondergedompeld in een bad met water of waarbij het hoofd van iemand met een beetje water wordt overgoten.

In 1153 werd begonnen met de bouw van de doopkapel in romaanse stijl.

De loggia – een ondiepe zuilengalerij – en de koepel werden pas later

toegevoegd, aan het begin van de veertiende eeuw. Deze zijn in gotische

stijl gebouwd.

Bekijk afbeelding 1.

Het onderste deel van de doopkapel is gebouwd in romaanse stijl.

12p

Noem twee kenmerken van de romaanse stijl die je terugziet in het

exterieur.

Vergeleken met het onderste deel lijkt het bovenste, gotische deel van het

exterieur luchtiger.

23p

Leg uit:

− waardoor die indruk van luchtigheid ontstaat en

− licht dit toe met twee voorbeelden.

Op afbeelding 2 zie je het interieur van het baptisterium met onder in de foto het marmeren doopvont. Bij de doop wordt het doopvont gevuld met water. Dit doopvont is groot genoeg om iemand helemaal in onder te dompelen. Op afbeelding 3 zie je het doopvont van dichtbij.

Bekijk afbeelding 2 en 3.

Het doopvont neemt binnen dit baptisterium een belangrijke plek in. Dit

blijkt onder andere uit de vormgeving van het interieur.

33p

Noem drie aspecten van het interieur waaruit dit blijkt. Laat de versiering

van het doopvont zelf buiten beschouwing.

Het doopvont heeft een achthoekige vorm. De achthoek verwijst naar de

wederopstanding van Christus na zijn dood. Vanwege die symboliek wordt

de achthoek vaak gebruikt als grondplan voor een baptisterium of

doopvont.

41p

Leg uit dat de symboliek van de achthoek goed past bij een doopvont.

Op afbeelding 4 en 5 zie je het Zuiderbad, een overdekt zwembad in Amsterdam. Het gebouw dateert van 1897. In die tijd was het een rijwielschool, een hal waar je kon leren fietsen. In 1908 sloot de school en stond het gebouw enkele jaren leeg. De arts Otto Lanz kwam op het idee om in dit gebouw een zwembad te maken. In die tijd droeg een zwembad bij aan een betere hygiëne en gezondheid van de bevolking.

figuur 1

Op figuur 1 zie je het interieur met de oorspronkelijke ijzeren

dakconstructie van het gebouw. Die constructie biedt praktische

voordelen voor (de aanleg van) een zwembad.

52p

Leg uit welke twee voordelen de ijzeren dakconstructie biedt voor dit

zwembad.

In de negentiende eeuw grepen veel architecten terug op stijlen uit het

verleden. Elk gebouwtype kreeg bij voorkeur een neostijl die paste bij de

functie van het gebouw. Zo werden kerken uitgevoerd in een neogotische

stijl en bestuursgebouwen in een neoclassicistische stijl.

Bekijk afbeelding 4 en 5.

Het exterieur van dit gebouwtype, een fietshal of later dus overdekt

zwembad, laat juist een mengelmoes van stijlen zien met kenmerken van

bijvoorbeeld de gotiek en de renaissance.

61p

Geef een verklaring voor deze mengelmoes van stijlen bij dit gebouwtype.

Zwemmen in dit Zuiderbad was in eerste instantie bedoeld voor de

gegoede burgerij. Aan het interieur werd dan ook extra aandacht besteed,

zoals aan de fontein die je ziet op afbeelding 6 en 7.

Bekijk afbeelding 6 en 7.

De fontein van het Zuiderbad straalt luxe uit.

73p

Noem drie aspecten van de fontein die bijdragen aan deze luxe.

Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je het Noorderparkbad te Amsterdam.

Het zwembad, ontworpen door de Architekten Cie., opende in 2016. Een

verslaggever van Het Parool was erg onder de indruk van het nieuwe bad

en schreef: "Het Noorderparkbad is het mooiste van de wereld. Het is een

ode aan de waterdruppel."

Het meest opvallende element van dit gebouw zijn de gordijnen van

geweven staal. Je ziet een gordijn meer in detail op figuur 2 en figuur 3.

Via deze stalen gordijnen stroomt overtollig regenwater van het dak naar

beneden. Het wordt opgevangen in goten en deels hergebruikt voor het

spoelen van toiletten en – na zuivering – als zwemwater.

Bekijk afbeelding 9 en 10 en figuur 2 en 3.

De vormgeving van de stalen gordijnen roept associaties op met water.

82p

Leg dit uit aan de hand van twee aspecten van de vormgeving.

Bekijk afbeelding 8, 9 en 10.

De gordijnen maken de overgang tussen het gebouw en de parkachtige

omgeving voor het oog minder hard.

92p

Leg met twee voorbeelden uit dat de gordijnen de overgang van gebouw

naar omgeving voor het oog minder hard maken.

Op afbeelding 11 zie je de buitenbaden en ligweides van het

Noorderparkbad. Het zwembad wil een ontmoetingsplek zijn.

Het Zuiderbad werd oorspronkelijk opgericht met het doel om bij te dragen

aan een gezonde manier van leven van burgers. Dit geldt ook voor het

Noorderparkbad, maar de invulling van dit doel – gezond leven – verschilt.

Bekijk afbeelding 4 tot en met 11.

101p

Beschrijf het verschil in doelstelling tussen het Zuiderbad aan het begin

van de twintigste eeuw en het Noorderparkbad nu als het gaat om 'gezond

leven'.

Op figuur 4 zie je Swimming Pool (Zwembad) van de Argentijnse

kunstenaar Leandro Erlich. Hij maakte dit werk voor Museum Voorlinden

in Wassenaar. Het werk bestaat uit een grote rechthoekige bak afgedekt

met een transparante glasplaat. Op deze glasplaat is een laagje water

(6 cm diep) aangebracht.

figuur 4

Op het eerste gezicht ziet dit zwembad in deze museumzaal er heel

vanzelfsprekend uit.

111p

Leg uit waarom dit zwembad in deze museumzaal er vanzelfsprekend

uitziet.

Op afbeelding 12 zie je het zwembad van boven en op afbeelding 13 zie

je het zwembad van binnenuit. De mensen die in het zwembad staan

hebben toegang tot het bad via een ingang die een verdieping lager ligt.

Of de beschouwer nu van buiten af op het zwembad kijkt of onder in het

bad staat en naar boven kijkt, op beide plekken ervaart de beschouwer

een gevoel van vervreemding.

122p

Geef voor beide posities aan waardoor dit vervreemdende effect ontstaat.

131p

Swimming Pool is een voorbeeld van

een happening.

een installatie.

een readymade.

land art.

opgave 2De zondvloed

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19

Op afbeelding 14 zie je een miniatuur uit een dertiende-eeuws manuscript met de voorstelling van de ark van Noach. Het verhaal van de ark van Noach komt uit de Bijbel. Noach krijgt van God de opdracht een ark (een woonschip) te bouwen. De ark moet zo groot zijn dat daarop, naast de familie van Noach, van elke diersoort één mannetje en één vrouwtje past. Uit onvrede over wat de mens op aarde aanricht, is God van plan om de aarde te laten overstromen. Dit wordt 'de zondvloed' genoemd. Iedereen verdrinkt, behalve Noach en alle andere mensen en dieren die aan boord van de ark zijn.

Afbeelding 14 laat een moment vóór de zondvloed zien: een engel helpt

de dieren bij het binnengaan van de ark. Afbeelding 15 verbeeldt een

moment tijdens de zondvloed.

Vergelijk afbeelding 14 en 15.

Aan de verbeelding van het water kun je het verschil zien tussen het

moment vóór en tijdens de zondvloed.

143p

Beschrijf dit verschil aan de hand van drie aspecten van de voorstelling.

Bekijk afbeelding 14.

Aan boord van de ark bevindt zich een groot aantal mensen en dieren. De

maker van deze miniatuur wilde die enorme hoeveelheid laten zien en

tegelijk de voorstelling overzichtelijk houden.

153p

Beschrijf drie manieren waarop de maker laat zien dat de ark vol mensen

en dieren zit en hij tegelijk de voorstelling overzichtelijk houdt.

Op afbeelding 16 zie je ook een voorstelling van de ark van Noach. Hier

betreft het een miniatuur uit een laatveertiende-eeuws manuscript.

De voorstelling op afbeelding 16 is levensechter dan die op afbeelding 14.

Dit komt onder andere door de ruimteweergave.

162p

Beschrijf twee aspecten van afbeelding 16 die de ruimteweergave meer

levensecht maken (dan die op afbeelding 14).

Miniaturen zoals die op afbeelding 14, 15 en 16 werden niet gemaakt met

het doel om een levensechte weergave van de werkelijkheid te geven. Ze

dienden een ander doel.

171p

Leg uit wat het voornaamste doel was van dergelijke miniaturen.

Op afbeelding 17 zie je Sneeuwstorm – stoomboot bij de monding van

een haven (die noodsignalen afgeeft in ondiep water) uit 1842 van de

Engelse schilder William Turner. Turner was gefascineerd door storm op

zee en ook door technologische uitvindingen, zoals de stoommachine die

een nieuw type boot aandreef.

Bekijk afbeelding 17.

Turner schildert het meest hevige moment van een storm op zee.

183p

Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit blijkt dat het om een

hevig moment tijdens een storm gaat.

Turner versterkt het stormachtige effect door zijn manier van schilderen.

193p

Noem, steeds met een voorbeeld, drie manieren van schilderen die

Turner gebruikt om het stormachtige effect te versterken.

Bekijk afbeelding 17.

Het onderwerp van dit schilderij past bij een visie op de natuur die

kenmerkend was voor de romantiek.

202p

Geef:

− de romantische visie op de natuur, en

− leg uit waarom het onderwerp van dit schilderij hierbij past.

Op afbeelding 18 en 19 (detail) zie je een werk uit 2014 van de Chinese

kunstenaar Cai Guo-Qiang. Dit werk bestaat uit een oude vissersboot

waarop 99 levensgrote replica's van dieren zijn geplaatst. De boot vaart

over een rivier die ernstig is vervuild naar een verderop gelegen galerie.

Bekijk afbeelding 18 en 19.

Dit werk roept associaties op met het verhaal van de ark van Noach.

212p

Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die associaties oproepen met

het verhaal van de ark van Noach.

Zowel in de miniatuur met de voorstelling van de ark van Noach als in het

werk van de Chinese kunstenaar, speelt de dreiging door water een grote

rol. In beide gevallen is de mens de oorzaak van het onheil. Er is echter

een groot inhoudelijk verschil tussen beide werken.

222p

Leg het inhoudelijke verschil uit tussen de miniatuur met de ark van

Noach en het werk van de Chinese kunstenaar.

Guo-Qiang laat de boot met dieren over de vervuilde Huangpu-rivier

varen, op weg naar de galerie waar zijn werk tentoongesteld wordt.

Bewering: door deze tocht werkt dit kunstwerk effectiever als

protestmiddel dan wanneer de kunstenaar de boot rechtstreeks in de

galerie geplaatst had.

232p

Geef twee argumenten die deze bewering ondersteunen.

opgave 3Boodschap in een fles

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25

Op afbeelding 20 zie je een kristallen karaf met een stop, ontworpen door

de Nederlandse glaskunstenaar A. D. Copier (1901-1991). Het ontwerp

dateert van 1963. De karaf is bedoeld om water of wijn uit te schenken.

De vormgeving van de karaf doet denken aan vloeistof, zoals water.

243p

Beschrijf drie aspecten van de vormgeving die doen denken aan vloeistof,

zoals water.

Bekijk afbeelding 20.

De karaf is een voorbeeld van modernistische vormgeving.

252p

Noem twee kenmerken van het modernisme die je herkent in de karaf.

figuur 5

Op figuur 5 zie je de stop van de karaf. De stop is zo ontworpen dat de

hals van de karaf er goed mee wordt afgesloten.

261p

Leg uit waardoor juist deze vormgeving ervoor zorgt dat de hals goed

wordt afgesloten.

Op afbeelding 21 zie je een plastic wegwerpflesje met bronwater. Het

flesje wordt in grote hoeveelheden geproduceerd en verkocht.

Bekijk afbeelding 21.

Het ribbelpatroon op de fles is gebaseerd op de beweging van water.

272p

Beschrijf twee manieren waarop het patroon verwijst naar

waterbewegingen.

De ribbels in het flesje hebben ook een praktische functie.

282p

Noem twee praktische functies van de ribbels.

Op figuur 6 (links) zie je een reclame-affiche voor mineraalwater van het

merk Spa uit 1931 door de Franse ontwerper Jean d'Ylen. Op figuur 7

(rechts) zie je het veel later ontworpen logo voor SPA.

Bekijk figuur 6 en 7.

Veel bedrijven kiezen ervoor om het logo van hun merkproduct te

vereenvoudigen.

292p

Geef twee belangrijke redenen voor deze vereenvoudiging.

Op afbeelding 22 zie je een drinkfles van de Nederlandse ontwerper Rinke van Remortel. Met dit ontwerp won hij de prijsvraag die het bedrijf Dopper in 2010 had uitgeschreven voor een herbruikbare drinkfles voor kraanwater. Het bedrijf wil met dit soort drinkflessen het wegwerpen van plastic flessen tegengaan.

De fles bestaat uit drie delen: het grote blauwe deel, het witte deel en de

blauwe dop. Dit systeem heeft voordelen voor de gebruiksfunctie.

302p

Noem drie voordelen van dit systeem voor de gebruiksfunctie.

De Dopper is verkrijgbaar in verschillende kleuren en is ook te bestellen

met een persoonlijke opdruk op het witte deel (afbeelding 23). Deze

variaties in kleur en opdruk bieden de consument voordelen voor het

gebruik. Zo kan de consument een kleur kiezen die past bij zijn of haar

outfit.

312p

Geef nog twee voordelen die deze variatie in kleur en opdruk de

consument biedt.

De internationale organisatie Join the Pipe produceert ook herbruikbare waterflessen, zoals het prijswinnende ontwerp van Mark Schulte uit 2009. Je ziet dit ontwerp waterflessen op afbeelding 24. Afbeelding 25 is afkomstig van de website van Join the Pipe. De organisatie omschrijft haar doelstellingen als volgt: "Het doel is om iedereen, overal ter wereld, van schoon drinkwater te voorzien en het gebruik van milieuvervuilend voorverpakt water (zoals plastic wegwerpflessen) tegen te gaan. Van de opbrengst van de Join the Pipe- producten zoals de duurzame drinkwaterflesjes, Join the Pipe (horeca)- water en kraanwatertappunten, worden water- en sanitaire voorzieningen, zoals drinkwaterputten in ontwikkelingslanden als Afrika en Azië gefinancierd."

Het ontwerp van Schulte is gebaseerd op het idee van een waterleiding.

Bekijk afbeelding 24 en 25.

323p

Leg uit:

− dat het ontwerp gebaseerd is op het idee van een waterleiding, en

− toon dit aan met twee voorbeelden.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

In het ontwerp van Schulte ligt de nadruk meer op de inhoudelijke

betekenis van de waterfles voor de organisatie dan op de gebruiksfunctie

van de waterfles.

333p

Leg dit uit door in te gaan op