bij dit examen
figuur 1
figuur 2
Dit examen gaat over maatwerk: over kunst gemaakt voor een speciale
plek of gelegenheid, en over verschillende manieren waarop architecten,
kunstenaars en vormgevers maatsystemen toepassen in hun werk.
opgave 1Villa's
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 6.
In de vijftiende eeuw lieten rijke families in Italië grote villa's buiten de stad aanleggen. Op afbeelding 1 en 2 zie je het buitenverblijf van de bankier Lorenzo de' Medici in de buurt van Florence. De villa werd tussen 1470 en 1474 gebouwd door architect Giuliano da Sangallo.
Bekijk afbeelding 1 en 2.
Lorenzo liet deze villa bouwen in de stijl van de klassieke bouwkunst.
13p
Noem drie kenmerken van klassieke bouwkunst die je terugvindt in het
exterieur van de villa.
De belangstelling van Lorenzo voor de klassieken paste bij wat in die tijd
de 'wedergeboorte' ofwel 'renaissance' werd genoemd. Machtige mensen
zoals Lorenzo wilden de klassieken laten herleven.
21p
Geef een reden waarom zij dat wilden.
De architect en theoreticus Alberti schreef rond 1450 over deze villa's, dat er "licht, lucht en panorama op het open veld moest zijn; rekening houdend met de geografie en het klimaat". Op figuur 1 op de pagina hiernaast zie je de plattegrond van de eerste verdieping van de villa. Op figuur 2 een zijaanzicht.
De invloed van Alberti op architecten was groot. Architect Da Sangallo
ontwierp de villa zo dat er zo veel mogelijk 'licht, lucht en panorama' voor
de bewoners was. De bogengalerij bijvoorbeeld, maakte het mogelijk om
bij alle weersomstandigheden buiten in de frisse lucht te zijn.
Bekijk afbeelding 1, figuur 1 en 2.
32p
Geef met een voorbeeld aan op welke manier
− de architect zorgde voor zo veel mogelijk lichtinval,
− de architect zorgde voor panorama op het open veld.
Op figuur 3 hieronder zie je 'de Vitruviusman', een tekening gemaakt door
Leonardo da Vinci. Leonardo baseerde zich op een theorie van de
Romeinse architect Vitruvius.
figuur 3
Bekijk figuur 3.
Deze tekening geeft een ideaal weer dat kunstenaars in de renaissance
als de basis zagen van goede kunst en architectuur.
42p
Geef met een voorbeeld uit de tekening aan welk ideaal deze tekening
weergeeft.
Op afbeelding 3 zie je villa Cradalis, gebouwd in 1928. Deze villa in Laren (Noord-Holland) werd ontworpen door F.H. Gerretsen en C. Wegerif. Deze architecten lieten zich inspireren door de leer van Rudolf Steiner. Steiner zag een gebouw als iets levends en organisch.
Villa Cradalis is een voorbeeld van 'organische architectuur'. De
architecten pasten bijvoorbeeld zo veel mogelijk natuurlijke materialen
toe, zoals hout en (lei)steen.
Bekijk afbeelding 3 en 4.
Het exterieur van de villa is gebaseerd op de natuur.
52p
Geef twee verschillende voorbeelden van vormen uit de natuur die je ziet
in het exterieur van de villa.
Op figuur 4 hieronder zie je een tekening van een type deur dat veel
toegepast wordt in organische architectuur. Je ziet een dergelijke deur
ook op afbeelding 4.
figuur 4
Bekijk figuur 4 en afbeelding 4.
De bijzondere vorm van de deur is mede bepaald door hoe ver iemand
meestal een deur opent om erdoorheen te lopen.
62p
Beschrijf:
− wat er bijzonder is aan deze vorm, en
− dat deze vorm is afgeleid van hoe iemand door een deur loopt.
Bekijk figuur 3 (op de vorige pagina) en 4.
Steiner en Leonardo, met zijn 'Vitruviusman', gaan bij het ontwerpen van
architectuur beiden uit van de mens. Maar Steiner gebruikt de mens op
een andere manier dan Leonardo.
72p
Leg met beide figuren uit waarin Steiners manier verschilt van die van
Leonardo.
Op afbeelding 5 en figuur 5 zie je Dune House (Duinhuis) van Marc
Koehler Architects (MKA). Dit woonhuis is in 2014 gebouwd in de duinen
op Terschelling.
figuur 5
Bekijk afbeelding 5 en figuur 5.
Dune House sluit goed aan bij de omgeving.
83p
Noem drie aspecten die hieraan bijdragen.
Bekijk afbeelding 6 en figuur 6a en 6b.
Als je door het huis loopt, lijkt het of je buiten door de duinen wandelt.
92p
Beschrijf twee aspecten van de architectuur van Dune House die
bijdragen aan deze beleving.
Betrek afbeelding 6 en figuur 6a en 6b in je antwoorden.
figuur 6a
figuur 6b
De Italiaanse villa van afbeelding 1 en Dune House zijn beide
buitenverblijven van rijke burgers. De huizen zijn ontworpen vanuit het
ideaal dat de mens hier in harmonie leeft met de natuur.
Vergelijk Dune House met de Italiaanse villa van afbeelding 1.
102p
Beschrijf de manier waarop die harmonie van mens en natuur tot
uitdrukking komt:
− bij de Italiaanse villa, en
− bij Dune House.
opgave 2Meesterlijke muurschilderingen
Vragen bij afbeelding 7 tot en met 11.
Op afbeelding 7 zie je het interieur van de Scrovegni-kapel in Padua. De kapel werd begin veertiende eeuw gebouwd in opdracht van de bankier Enrico Scrovegni. Enrico's vader werd rijk door het uitlenen van geld tegen hoge rente: woekeren. Dit werd door gelovigen gezien als een zonde. Woekeraars gingen na hun dood niet naar de hemel.
Speciaal voor deze kapel maakte de Italiaanse kunstenaar Giotto alle
fresco's, onder andere met voorstellingen uit het leven van Christus.
Op figuur 7 hieronder zie je een detail uit het fresco van Giotto. De man
aan de linkerkant is Enrico Scrovegni die een model van de kapel aan
Maria geeft.
111p
Leg uit wat Enrico wilde bereiken door zichzelf op deze manier af te laten
beelden op het fresco in de kapel.
figuur 7
Bekijk afbeelding 7.
Kunsthistorici denken op basis van het interieur dat Giotto bij het
architectonische ontwerp van de kapel betrokken was.
121p
Leg dit uit aan de hand van één aspect van de architectuur.
Bekijk afbeelding 7 en 8.
De muren van de kapel zijn van onder tot boven beschilderd. Op
afbeelding 8 zie je een fragment van de fresco's op de rechtermuur.
Giotto zorgde ervoor dat alle fresco's in de kapel één samenhangend
geheel vormden.
133p
Beschrijf drie aspecten van de vormgeving van de fresco's die bijdragen
aan die samenhang.
Op afbeelding 9 zie je een ander fragment van Giotto's fresco's: Het
laatste avondmaal. Tijdens deze maaltijd vertelt Christus zijn leerlingen,
de apostelen, dat één van hen hem zal verraden: Judas. Op afbeelding 10
zie je hetzelfde onderwerp, maar dan geschilderd door Ghirlandaio in
1480. De apostel op de voorgrond is Judas.
Bekijk afbeelding 9 en 10.
De manier waarop Giotto de apostelen voorstelt, verschilt van de manier
waarop Ghirlandaio dat doet. Ghirlandaio wil de beschouwer goed laten
zien dat de apostelen met elkaar discussiëren.
143p
Beschrijf drie verschillende manieren waarop Ghirlandaio die discussie
tussen de apostelen laat zien.
Beide fresco's zijn bedoeld om een religieuze boodschap over te brengen.
Maar Ghirlandaio benadrukt in zijn versie van het laatste avondmaal de
menselijke kant van het verhaal.
151p
Leg uit dat deze nadruk op het menselijke aspect past bij de tijd waarin
Ghirlandaio dit werk schilderde.
Het fresco van Ghirlandaio is gemaakt voor de eetzaal van een klooster in
Florence. Je ziet een recente foto van die (voormalige) eetzaal met fresco
op figuur 8.
figuur 8
Het fresco is een goed voorbeeld van maatwerk. Het bedekt niet alleen de
hele achterwand van de eetzaal, maar het is ook te zien als een
illusionistische uitbreiding van deze eetzaal.
Bekijk afbeelding 10 en figuur 8.
163p
Beschrijf drie aspecten van het fresco die bijdragen aan de illusie van
ruimtelijke uitbreiding van de eetzaal.
Een ware meester in het maken van fresco's in de twintigste eeuw is Diego Rivera. Deze Mexicaanse kunstenaar woonde en werkte het grootste deel van zijn leven in de Verenigde Staten. Op afbeelding 11 zie je Het maken van een fresco dat het bouwen van een stad laat zien uit 1931. Rivera maakte dit werk op een muur van de kunstacademie in San Francisco.
Bekijk afbeelding 11.
Het fresco omvat meerdere kaders met voorstellingen. Ze verwijzen op
een of andere manier naar de bouw van een stad. Zo zie je links onderin
hoe een stoker kolen in een machine schept en een andere arbeider de
aandrijving controleert.
173p
Geef nog drie voorbeelden van verwijzingen naar het bouwen van een
stad.
Rivera beeldde zichzelf af in dit werk. Hij is de man met de lichtgele blouse aan, op de steiger. In zijn linkerhand heeft hij een palet en in zijn rechterhand een kwast. Samen met vier anderen is hij bezig met het maken van een fresco van een reusachtige arbeider in een blauwe overall.
Rivera maakte dit kunstwerk speciaal voor de kunstacademie. Het laat de
verschillende vakken zien die op een kunstacademie worden onderwezen:
beeldhouwkunst, schilderkunst en architectuur.
Uit dit werk op deze plek blijkt welke rol Rivera ziet voor de kunstenaar in
de maatschappij.
181p
Leg aan de hand van de voorstelling uit welke rol Rivera ziet voor de
kunstenaar.
Rivera maakte veel muurschilderingen in en op gebouwen. Hij gebruikte
hiervoor de 'buon' (natte) frescotechniek. Juist bij deze techniek is het
belangrijk dat de kunstenaar van tevoren het ontwerp goed overdenkt en
vastlegt.
191p
Leg uit waarom het bij deze techniek belangrijk is dat het ontwerp van
tevoren vastligt.
Begin twintigste eeuw maakte Rivera studiereizen naar Italië. Hij was onder de indruk van het werk van Giotto en Ghirlandaio. Hij bewonderde de manier waarop zij hun boodschap helder en overtuigend wisten over te brengen op het publiek.
Bekijk afbeelding 7 tot en met 11.
Net als Giotto en Ghirlandaio brengt Rivera zijn boodschap zo helder en
overtuigend mogelijk over op het publiek. Het is heel goed mogelijk dat hij
om die reden hun werk als voorbeeld heeft gebruikt.
202p
Leg dit uit:
− door een overeenkomst te geven tussen het werk van Rivera en het
werk van Giotto.
− door een overeenkomst te geven tussen het werk van Rivera en het
werk van Ghirlandaio.
opgave 3Op straat
Vragen bij afbeelding 12 tot en met 17.
De Amerikaanse graffitikunstenaar Keith Haring maakte veel van zijn kunst voor een specifieke plek. Begin jaren tachtig tekende hij regelmatig met wit krijt op zwarte posters in de metro van New York. Deze zwarte posters werden over ingelijst reclamemateriaal geplakt als daarvan de looptijd voorbij was.
Op afbeelding 12 zie je Haring tekenen op zo'n zwarte poster in de gang
van de metro.
Bekijk afbeelding 12.
212p
Geef twee redenen waarom juist deze zwarte posters in de metro voor
Haring een aantrekkelijke plek zijn.
figuur 9
Haring werkte in een heel eigen, herkenbare stijl. Op figuur 9 hierboven
zie je een van zijn tekeningen op papier.
Bekijk afbeelding 12 en figuur 9.
Harings tekenstijl is om meerdere redenen geschikt voor dergelijk
graffitiwerk in de openbare ruimte.
222p
Geef twee redenen waarom deze stijl hiervoor geschikt is.
Op afbeelding 13 zie je links een tekening van Haring en rechts een
reclameposter van een circus. De reclameposter is door Haring als
inspiratiebron gebruikt voor zijn tekening. Haring geeft met zijn tekening
commentaar op de voorstelling van de circusposter.
232p
Licht dit toe door:
− de voornaamste overeenkomst tussen de tekening van Haring en de
voorstelling op de poster te noemen, en
− (door) uit te leggen waarom Harings tekening te zien is als een
commentaar op de reclameposter van het circus.
Het tekenen in de metro was illegaal. Haring werd diverse keren
gearresteerd. Het publiek waardeerde Harings tekeningen in de metro,
zoals die op afbeelding 12 en 13, vaak wel.
242p
Geef twee redenen waarom Harings 'illegale' tekeningen in de metro door
het publiek vaak wel werden gewaardeerd.
Bekijk afbeelding 12 en 13.
252p
Geef aan de hand van de voorstelling en van de inhoud een kenmerk
van popart dat je terugvindt in het werk van Haring.
Net als Keith Haring werkt de Duitse kunstenaar Jan Vormann veel op straat. Sinds 2004 vult Vormann gaten in gevels of ontbrekende delen in muren op met lego. Op figuur 10 hieronder en op afbeelding 14 en 15 zie je enkele van deze kunstwerken van Vormann.
figuur 10
Vormann vult deze gaten in muren en gebouwen omdat ze de stad meer
kleur geven. Voor de vulling gebruikt hij lego-steentjes in combinatie met
lijm. Dit materiaal heeft hij altijd bij zich zodat hij tijdens een wandeling
door de stad op elk moment iets kan maken.
263p
Geef drie voordelen van lego waardoor het zo geschikt is voor Vormanns
project.
Vormann heeft zijn favoriete werk in Berlijn gemaakt. Hij zegt hierover: "Ik
vulde de gaten die door geweren en granaatscherven zijn veroorzaakt in
de Tweede Wereldoorlog."
Door deze informatie krijgt het werk van de kunstenaar in Berlijn, naast
het brengen van kleur in de stad, een diepere betekenis.
273p
Geef aan de hand van het citaat van Vormann een korte inhoudelijke
interpretatie van het werk.
Gebruik maximaal 50 woorden.
De Oostenrijkse choreograaf Willi Dorner maakt sinds 2004 dansvoorstellingen en (publieke) performances. Dorner laat dansers en acrobaten op verschillende plekken in de stad enige tijd een stilstaand beeld vormen. Deze performances noemt hij Bodies in Urban Spaces.
Op afbeelding 16 en 17 en op figuur 11 hieronder zie je een aantal
voorbeelden van deze performances.
figuur 11
Dorner zet mensen in als materiaal voor zijn project. Hij maakt de dansers
en acrobaten zo onpersoonlijk mogelijk en gebruikt ze, net zoals Vormann
met lego doet, als 'vulling'.
Bekijk afbeelding 16 en 17, en figuur 11 (op de vorige pagina).
282p
Beschrijf twee manieren waarop Dorner zijn dansers en acrobaten
onpersoonlijk maakt en daardoor als materiaal inzet.
Bekijk afbeelding 12, 13, 16 en 17.
De krijttekeningen van Keith Haring, en de Bodies in Urban Spaces van
Willi Dorner zijn elk op hun eigen wijze maatwerk.
292p
Leg voor Haring en voor Dorner afzonderlijk uit waarom hun werk
'maatwerk' is.
Bekijk afbeelding 16 en 17.
Dorner benadrukt met zijn performances naast de kleurige kant ook de
problematische kant van de huidige steden.
304p
Noem twee problematische kanten van de stad die Dorner met zijn werk
zichtbaar maakt. Geef bij elk probleem aan hoe hij dit verbeeldt in zijn
werk.
opgave 4Maatgevend
Vragen bij afbeelding 18 tot en met 21.
Op afbeelding 18 zie je een sculptuur uit 1968 van de Amerikaanse kunstenaar Donald Judd, getiteld Untitled. De rechthoekige blokken – elk 15 x 69 x 61 cm – waaruit het werk bestaat zijn gemaakt van gegalvaniseerd ijzer en gekleurd plexiglas.
Bekijk afbeelding 18.
Judd hanteert in zijn werk strenge regels in bijvoorbeeld de maatvoering.
312p
Noem twee aspecten van het werk waaruit die strenge maatvoering blijkt.
Op afbeelding 19 zie je Untitled samen met nog twee werken in een
tentoonstellingsruimte.
Het werk van Judd gaat een sterke relatie aan met de ruimte waarin het is
geplaatst. Judd wil dat de beschouwer zich door het werk meer bewust
wordt van de ruimte. Door de verticale ordening van de blokken wordt
bijvoorbeeld de hoogte van de ruimte benadrukt.
Bekijk afbeelding 18 en 19.
322p
Beschrijf nog twee manieren waarop Untitled aspecten van de ruimte
zichtbaar maakt. Laat daarbij de andere twee werken buiten beschouwing.
Over zijn werk zegt Judd: "Ik ben niet geïnteresseerd in de expressie die
je krijgt wanneer je een schilderij met kwaststreken maakt." Hij wil werk
maken dat niet persoonlijk, maar juist zo objectief mogelijk is. Zo heeft hij
het werk op afbeelding 18 ook geen titel gegeven.
332p
Beschrijf nog twee kenmerken van het werk waaruit Judds streven naar
objectiviteit blijkt.
In 1994 kreeg de Engelse kunstenaar Martin Creed van een Nederlandse galerie de opdracht om een werk te maken. Op afbeelding 20 zie je Work No. 100. Op figuur 12 zie je een detail. Creed maakte dit werk in de toiletruimte van de galerie. Hij stapelde en verlijmde vierkante vloertegels tot een vierkant blok dat vast op de vloer staat.
figuur 12
Bekijk afbeelding 20 en figuur 12.
Bewering: Work No. 100 is volledig 'op maat' gemaakt.
342p
Geef voor deze bewering twee argumenten.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Creed wil, net als Judd, de beschouwer bewust maken van de ruimte. Je
kunt stellen dat Creed met Work No. 100 hierin nog een stap verdergaat
dan Judd.
352p
Geef aan de hand van Work No. 100 twee argumenten die deze bewering
ondersteunen.
Creed wordt gerekend tot de Young British Artists, een groep kunstenaars uit de jaren tachtig van de vorige eeuw. In die tijd bloeide de kunstmarkt, schoten de prijzen omhoog en kregen veel moderne kunstenaars een sterrenstatus. De jonge Britten reageerden op deze ontwikkelingen in de kunstwereld met het maken van uitdagend of shockerend werk.
Creeds Work No. 100 is te zien als een voorbeeld van zo'n uitdagende
reactie op deze kunstwereld.
362p
Leg uit op welke twee manieren Creed met dit werk de kunstwereld
uitdaagt.
Op afbeelding 21 zie je een foto van 98 uit rauw voedsel gesneden
blokjes. Ondanks de enorme diversiteit aan producten bereiken de
kunstenaars een eenheid in het beeld. Dit doen ze onder andere door de
blokjes allemaal even groot te maken en op gelijke afstand van elkaar te
plaatsen.
Bekijk afbeelding 21.
372p
Geef nog twee voorbeelden van de manier waarop het geheel
geregisseerd is om die eenheid te bereiken.
De foto van de voedselblokjes verscheen in december 2015 als illustratie
bij een bijlage van de Volkskrant over de toekomst van ons voedsel. In de
maanden daarna is de foto aan een opvallende opmars op internet
begonnen. Een journalist noemde in de Engelse krant The Independent
de 'perfecte kubussen' in de foto een 'minimalistische droom'.
Bekijk afbeelding 21.
381p
Welk toekomstbeeld van ons voedsel wordt in deze foto opgeroepen?
Betrek in je antwoord een voorbeeld uit de foto.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
De bijlage met informatie bij dit examen, zoals hij gedrukt is.
Bij dit examen hoort geen uitwerkbijlage.
13p
21p
32p
42p
52p
62p
72p
83p
92p
102p
111p
121p
133p
143p
151p
163p
173p
181p
191p
202p
212p
222p
232p
242p
252p
263p
273p
282p
292p
304p
312p
322p
332p
342p
352p
362p
372p
381p
