Eindexamen tehatex havo 2015 tijdvak 1

bij dit examen

Dit examen gaat over strijd, over de verschillende manieren waarop

kunstenaars, architecten en vormgevers reageren op conflictsituaties of

de gevolgen ervan.

opgave 1Achter gesloten deuren

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 5

Op afbeelding 1 zie je de ingang van een voormalig tuchthuis in Amsterdam. In de zeventiende eeuw gaf deze poort toegang tot een soort gevangenis, het Rasphuis. Hier moesten gevangenen voor straf tropisch hout tot poeder raspen voor de bereiding van verfstoffen.

Op afbeelding 2 zie je het bovenste gedeelte van de poort. De vrouwelijke

figuur in het midden van de beeldengroep staat voor de stad Amsterdam.

In haar rechterhand heeft ze een gesel, een soort zweep. Onder deze

beeldengroep zie je een voorstelling in reliëf met een Latijnse tekst

erboven die, vrij vertaald, luidt: 'Wilde dieren moet men temmen'.

De tekst 'Wilde dieren moet men temmen' verwijst zowel naar de

voorstelling in reliëf als naar de voorstelling van de beeldengroep.

12p

Leg aan de hand van de voorstelling in reliëf en de voorstelling van de

beeldengroep uit wat met deze tekst bedoeld wordt.

De poort is omstreeks 1603 gemaakt in de destijds beroemde

steenhouwerij van Hendrik de Keyzer. De stijl wordt 'Hollands classicisme'

genoemd, een variant van de barok.

Bekijk afbeelding 1 en 2.

23p

Noem drie kenmerken van de barok die je ziet op afbeelding 1 en 2. Geef

van elk kenmerk een voorbeeld.

Op figuur 1 op de volgende pagina zie je een oude gravure van de

koepelgevangenis uit Arnhem. De gevangenis werd rond 1886 gebouwd

naar een ontwerp van de architect Jan Frederik Metzelaar.

figuur 1

Bekijk figuur 1.

De gevangenis is zo gebouwd dat naar binnen gaan nauwelijks mogelijk

lijkt. Zo is het terrein volledig omheind door een hoge muur.

33p

Noem nog drie aspecten die bijdragen aan het 'gesloten' karakter van de

gevangenis.

De koepelgevangenis bestaat uit één grote, overkoepelde ronde ruimte waarbij de cellen zich langs de muur bevinden. Op figuur 2a en 2b hieronder zie je het interieur van de gevangenis zoals het nog tot ver in de twintigste eeuw is gebleven. Het bouwwerkje in het midden op figuur 2b was ooit de bewakingspost. Het werd twintig jaar geleden gesloopt.

figuur 2a

Dit ronde bouwtype gaat uit van een systeem van bewaking vanuit het

midden, en biedt een aantal voordelen op het gebied van het bewaken

van gevangenen.

42p

Geef twee voordelen die dit ronde bouwtype biedt voor bewaking.

Op afbeelding 3 zie je het interieur na de renovatie in 2005. De kunstenares Anne Semler ontwierp de vloer met een tekst rondom, een lijnenpatroon, voorstellingen van vleermuizen en een radarfoto van een vliegtuig onder water. Ook de zitelementen in het midden bij een voormalige waterput horen bij haar project. Op afbeelding 4 zie je een bovenaanzicht van de vloer (de cirkels met lichtblauwe bolletjes in het centrum zijn onderdeel van een lamp).

Bekijk afbeelding 3 en 4.

Het kunstwerk van Semler draagt bij aan een verlevendiging van het

strenge interieur.

53p

Leg aan de hand van drie aspecten van de vormgeving van het

kunstwerk uit hoe die vormgeving bijdraagt aan de verlevendiging van het

interieur.

De gevangenen gebruiken de centrale ruimte als ontspanningsruimte en

als doorgangsruimte naar andere delen van het gevangeniscomplex.

De reacties van de gevangenen op het werk van Semler waren wisselend.

Enkelen vonden dat de gevangenis er niet leefbaarder op werd.

62p

Geef twee argumenten voor dit negatieve oordeel.

Op afbeelding 5 zie je gevangenis De Schie in Rotterdam uit 1987,

ontworpen door de Nederlandse architect Carel Weeber. Het gebouw

bestaat uit muren van baksteen met een gevelbekleding van betonplaten.

Op figuur 3 hieronder zie je een tekening van de westgevel.

figuur 3

Bekijk afbeelding 5 en figuur 3.

Weeber wil dat dit gebouw een architectonische eenheid is. De

overheersende horizontale richting van het gebouw draagt bij aan een

dergelijke eenheid.

73p

Noem nog drie aspecten van de vormgeving die bijdragen aan die

architectonische eenheid.

In het gebouw zijn zowel kenmerken van het modernisme als van het

postmodernisme terug te vinden.

82p

Geef aan de hand van het gebouw zowel een kenmerk van het

modernisme als een kenmerk van het postmodernisme.

Op figuur 4 hieronder zie je de toegangspoort van de koepelgevangenis in

Arnhem en op figuur 5 daarnaast zie je de toegangspoort van De Schie in

Rotterdam.

figuur 4

figuur 5

Van beide toegangspoorten gaat een boodschap uit. Uit de vormgeving

blijkt hoe men denkt over het opsluiten van gevangenen.

De toegangspoort van de koepelgevangenis draagt een andere

boodschap uit dan die van De Schie.

92p

Beschrijf aan de hand van de poort voor elke gevangenis afzonderlijk

welke boodschap over het opsluiten van gevangenen ervan uitgaat.

opgave 2fragment niet op de siteKrachtige vrouwen

Vragen bij afbeelding 6 tot en met 9

Op afbeelding 6 zie je een schilderij uit 1599 van de Italiaanse kunstenaar Caravaggio. Het verbeeldt de belangrijkste scène uit het verhaal over de bijbelse figuur Judith. Zij redt haar joodse volk van vijandelijke troepen door hun legeraanvoerder Holofernes te verleiden en te vermoorden. Judith komt op een nacht met haar dienstmeid naar de tent van Holofernes, waar ze hem koelbloedig onthoofdt.

Deze scène uit het verhaal is huiveringwekkend. Caravaggio versterkt in

zijn schilderij het gruwelijke karakter van de gebeurtenis.

102p

Noem drie aspecten van de voorstelling die het gruwelijke karakter van de

gebeurtenis versterken.

Caravaggio heeft het fragment uit dit verhaal verbeeld als betrof het een

scène op toneel. De handelingen van de figuren bijvoorbeeld, zijn in de

compositie zo weergegeven dat ze voor de beschouwer goed zichtbaar

zijn.

113p

Beschrijf aan de hand van nog drie voorbeelden hoe die bijdragen aan het

idee van een toneelmatige enscenering.

Judith staat in dit verhaal voor de redder van het geloof. Dit onderwerp

past goed bij de geloofsstrijd die de katholieke kerk voerde in de tijd van

de barok. De katholieke kerk was dan ook de opdrachtgever van

Caravaggio.

122p

Noem de geloofsstrijd die werd gevoerd. Leg vervolgens uit waarom dit

schilderij van Caravaggio bij die strijd van belang was.

Op afbeelding 7 zie je hetzelfde thema, maar nu geschilderd aan het begin van de zeventiende eeuw door de Italiaanse kunstenares Artemisia Gentileschi. Artemisia was de dochter van de hofschilder Orazio Gentileschi. Hij introduceerde haar bij zijn collega-kunstenaars, zorgde ervoor dat ze schilderles kreeg en kennis op kon doen over kunst.

Bekijk afbeelding 7.

Artemisia kende het werk van Caravaggio, ook zijn versie van 'Judith en

Holofernes'. Meer nog dan Caravaggio benadrukt Artemisia in haar

schilderij de dynamiek van de strijd.

132p

Leg aan de hand van een aspect van de compositie uit hoe de dynamiek

in het schilderij van Gentileschi wordt versterkt.

'Judith en Holofernes' was een geliefd thema bij schilders in die tijd. Ook

Artemisia maakte verschillende werken met dit onderwerp.

Juist voor een kunstenares als Artemisia is 'Judith en Holofernes' een

aantrekkelijk onderwerp.

142p

Leg uit wat dit onderwerp voor Gentileschi zo aantrekkelijk maakt. Betrek

in je antwoord haar positie als kunstenares in de zeventiende eeuw.

Op afbeelding 8 zie je een affiche van de Guerrilla Girls.

Deze Amerikaanse actiegroep strijdt sinds de jaren tachtig voor de

belangen van vrouwen in de kunstwereld. De groep bestaat uit vrouwen

die werkzaam zijn in de kunst, zoals kunstenaars en critici. Ze dragen

gorillamaskers om onherkenbaar te kunnen blijven en voeren onder meer

actie door het illegaal plaatsen van protestaffiches. Op

figuur 6 hieronder zie je de Guerrilla Girls in actie.

figuur 6

Het affiche op afbeelding 8 laat de strijdbare aanpak van de Guerrilla Girls

zien.

152p

Noem een aspect van de voorstelling en een aspect van de vormgeving

waaruit die strijdbare aanpak blijkt.

figuur 7

De naakte vrouw op het affiche is ontleend aan De grote odalisk, een

beroemd schilderij van Jean Auguste Dominique Ingres dat in het Louvre

in Parijs hangt. Je ziet het op figuur 7 hierboven. Een 'odalisk' is een

slavin of haremvrouw.

De tekst naast het naakt op het affiche luidt: Moeten vrouwen naakt zijn

om in het Met. [Metropolitan] Museum te komen? Minder dan 5% van de

kunstenaars op de afdeling moderne kunst is vrouw, maar 85% van de

naakten is vrouwelijk.

162p

Geef twee argumenten voor het feit dat de Guerrilla Girls juist De grote

odalisk gebruiken als afbeelding voor hun protestactie.

Het affiche werd in 1989 illegaal verspreid ter gelegenheid van een

belangrijke kunsttentoonstelling in het Metropolitan Museum in New York.

De Guerrilla Girls willen de aandacht vestigen op een aantal vooroordelen

over de rol van vrouwen in de kunst.

172p

Noem twee van deze vooroordelen die je uit dit affiche af kunt leiden.

Op afbeelding 9 zie je het werk Europa van de Afrikaanse kunstenares Nandipha Mntambo. De voorstelling verwijst naar het mythologische verhaal over de god Zeus die, vermomd als jonge stier, de mooie prinses Europa verleidt. Mntambo speelt hier een complex spel met beeldvorming. Zo beeldt zij zichzelf af als Europa en Zeus in één persoon.

Bekijk afbeelding 9.

De vrouw wekt een strijdvaardige indruk.

182p

Noem drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan die indruk.

Dit werk van Mntambo was in 2013 te zien op de tentoonstelling Female

Power (vrouwelijke kracht) in het museum voor moderne kunst in Arnhem.

De foto werd gebruikt voor de aankondiging van de tentoonstelling, zoals

te zien is op figuur 8 hieronder.

figuur 8

Op de tentoonstelling Female Power werd uitsluitend werk van vrouwelijke

kunstenaars getoond. Je zou kunnen stellen dat hiermee een belangrijk

doel van de Guerrilla Girls is bereikt.

Toch zou je ook kunnen stellen dat een tentoonstelling met een dergelijke

inhoudelijke opzet weinig bijdraagt aan de emancipatie van vrouwen in de

kunst.

192p

Beargumenteer dat de inhoudelijke opzet van deze tentoonstelling weinig

bijdraagt aan de emancipatie van vrouwen in de kunst.

opgave 3Muren met een missie

Vragen bij afbeelding 10 tot en met 14

Op figuur 9 hieronder zie je een muur met graffiti. De graffiti bestaat uit

zogenaamde 'tags', namen en woorden die op kunstige en snelle wijze

geschreven of gespoten zijn, en 'pieces': stripachtige beelden en tekens.

figuur 9

Graffiti komt vaak voort uit onvrede van de makers over bepaalde

kwesties in de maatschappij of uit verzet tegen machthebbers. Het is een

vorm van protest in de openbare ruimte. Maar bij graffiti speelt nog een

andere strijd, namelijk die tussen de makers onderling.

202p

Noem twee verschillende onderwerpen van hun onderlinge strijd.

figuur 10

Op figuur 10 zie je graffiti van Laser 3.14, de artiestennaam van een

jongen die in de jaren tachtig deel uitmaakte van een graffiti-scene in

Amsterdam. In de jaren negentig werd hij striptekenaar en maker van

gedichten en objecten. Maar sinds enkele jaren is hij weer actief op straat.

Bekijk figuur 9 en 10.

Laser 3.14 voorziet zijn tags van een korte uitspraak, zoals 'Facebook is

the opium of the people' (Facebook is opium voor het volk).

Door een dergelijke uitspraak verandert de graffiti.

212p

Leg aan de hand van figuur 9 en 10 uit dat de tag van Laser 3.14 door

toevoeging van een korte uitspraak van inhoud verandert.

Op afbeelding 10 en 11 zie je het werk What Happened to US? (Wat gebeurde er met ons? 'US' kan ook gelezen worden als United States) van de Roemeense kunstenaar Dan Perjovschi. Hij werd in 2007 uitgenodigd voor een expositie in het Museum voor Moderne Kunst (MOMA) in New York. Deze muurtekening van viltstift maakte hij speciaal voor deze locatie, naar aanleiding van nieuwsberichten tijdens zijn verblijf in New York.

Bekijk afbeelding 10 en 11.

Het werk toont overeenkomsten met graffiti, want de tekening is

bijvoorbeeld direct op de muur aangebracht.

222p

Noem nog drie overeenkomsten van dit werk met graffiti.

figuur 11

Op figuur 11 hierboven zie je een tekening van Perjovschi. Deze tekening

is in iets andere vorm ook onderdeel van de muurtekening What

Happened to US? Perjovschi geeft in deze tekening kritiek op het

kapitalisme ('capitalism').

232p

Leg met behulp van een beschrijving van de voorstelling uit welke kritiek

hij geeft op het kapitalisme.

Perjovschi heeft What Happened to US? zo gemaakt dat de beschouwer

wordt uitgenodigd om er langer bij stil te staan en na te denken over de

wereld waarin hij of zij leeft.

243p

Bespreek drie manieren waarop Perjovschi weet te bereiken dat de

beschouwer langer stilstaat bij het werk om over de inhoud ervan na te

denken.

Op afbeelding 12 zie je het kunstproject Face2Face uit 2007 van de Franse kunstenaar JR. Hij maakt fotoportretten van Israeliërs en Palestijnen met dezelfde beroepen. Hij daagt ze uit om gekke gezichten te trekken voor de camera. Je ziet een detail op afbeelding 13. JR plakt de portretten in paren naast of onder elkaar, aan beide kanten van de omstreden 'veiligheidsmuur' op de grens van Israël.

Bekijk afbeelding 12 en 13.

JR gebruikt bij het fotograferen van de portretten een groothoeklens

waarmee hij van dichtbij de portretfoto's maakt.

254p

Noem twee beeldende effecten van deze manier van fotograferen. Geef

bij elk beeldend effect aan welke invloed dit heeft op de inhoud van het

werk.

De veiligheidsmuur is door Israël gebouwd om grondgebied te begrenzen

en aanslagen te voorkomen. Palestijnen en Israëliërs leven daardoor

gescheiden van elkaar.

JR wil met Face2Face groepen mensen die als 'vijanden' gedwongen

gescheiden leven van elkaar, weer met elkaar verbinden.

262p

Leg uit op welke twee manieren dit project daaraan bijdraagt.

De activist Brian Haw protesteerde vanaf 2001 jarenlang voor de regeringsgebouwen in Londen. Hij was het niet eens met de economische sancties tegen en latere oorlog met Irak. Op figuur 12 hieronder zie je zijn 'protestmuur': een verzameling spandoeken en protestborden langs de openbare weg tegenover de regeringsgebouwen. Deze protestmuur werd door de politie in 2006 verwijderd.

figuur 12

Op afbeelding 14 zie je een reconstructie van deze protestmuur. De Britse

kunstenaar Mark Wallinger maakte deze reconstructie en stelde het in

2007 tentoon in een museum voor moderne kunst onder de noemer State

Britain.

Bekijk figuur 12 (op de vorige pagina) en afbeelding 14.

Met de reconstructie van de protestmuur en de plaatsing ervan in het

kunstmuseum heeft de muur van Haw een nieuwe betekenis gekregen.

271p

Welk van de onderstaande uitspraken geeft die nieuwe betekenis het

beste weer?

De reconstructie is een protest tegen de koele en cleane

museumwereld met kostbare kunstwerken, bekende kunstenaars en

geschoolde bezoekers.

De reconstructie zet aan tot nadenken over waar en hoe de vrijheid

van meningsuiting in Engeland functioneert.

De reconstructie stelt de financiële gevolgen van het legaal of illegaal

kopiëren van kunstwerken aan de orde.

Kunstenaars verwerken al sinds het begin van de twintigste eeuw

voorwerpen en teksten uit het dagelijks leven in hun eigen kunstwerken.

Dat kan vorm krijgen als readymade, collage of environment.

282p

Geef aan de hand van dit werk van Wallinger een kenmerk van een

readymade, collage en environment.

Op figuur 13 hieronder zie je een voorbeeld van een historiestuk uit de

negentiende eeuw: Vrijheid voert het volk aan van Eugène Delacroix.

figuur 13

Je zou het werk van Wallinger kunnen zien als een modern historiestuk.

292p

Leg aan de hand van twee aspecten van de inhoud uit waarom het werk

van Wallinger een modern historiestuk genoemd kan worden.

opgave 4Zwaar geschut

Vragen bij afbeelding 15 tot en met 19

Op afbeelding 15 zie je Oorlog en vrede van Picasso. Deze inkttekening is onderdeel van een serie tekeningen en schilderijen uit 1951. Picasso maakte deze werken naar aanleiding van de Koreaanse Oorlog die in 1950 uitbrak. Bij deze zeer gewelddadige strijd waren ook westerse landen betrokken. De tank rechts op de tekening staat voor oorlog, de figuur links voor vrede.

Picasso heeft de tank zowel een dreigend als een onschadelijk uiterlijk

gegeven.

303p

Bespreek drie aspecten van de tank waaruit zowel het dreigende als het

onschadelijke blijkt.

Picasso verwijst niet direct naar de Koreaanse Oorlog. Hij beperkt zich tot

het verbeelden van de confrontatie tussen een krijger en een tank.

311p

Geef een argument voor Picasso's beslissing om te volstaan met slechts

het afbeelden van de confrontatie tussen krijger en tank.

Het vroege werk van Picasso was kubistisch. De tekening op

afbeelding 15 is weliswaar veel later gemaakt, maar vertoont nog wel

kenmerken van het kubisme.

322p

Noem twee kenmerken van het kubisme en geef bij elk kenmerk aan waar

je dat in de tekening terugvindt.

Op afbeelding 16 zie je het schilderij Pantsertrein uit 1915 van de Italiaanse kunstenaar Gino Severini. De trein vervoert soldaten en wapens naar het front en fungeert als rijdende aanvalsmachine. Aanvallen worden afgeslagen door de bepantsering en het geschut dat op de trein is geplaatst.

Severini had vanuit zijn atelier goed zicht op het station, waarvandaan de

pantsertreinen naar het front vertrokken.

Bekijk afbeelding 16.

Dit schilderij wordt gerekend tot het futurisme.

332p

Bespreek aan de hand van het schilderij twee aspecten van de

vormgeving die kenmerkend zijn voor het futurisme.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd voor het eerst gebruikgemaakt van

tanks en pantservoertuigen (zie figuur 14). Severini was gefascineerd

door deze moderne gevechtsmachines. Marinetti, een van de oprichters

van het futurisme, schreef: "Probeer de oorlog te bestuderen in al haar

prachtige mechanische vormen."

figuur 14

Bekijk figuur 14 en afbeelding 16.

341p

Leg uit waarom het afbeelden van een pantsertrein met kanonnen en

geweren goed aansluit bij de uitgangspunten van het futurisme.

Op afbeelding 17 zie je het drieluik 'As I Opened Fire...' uit 1964 van Roy Lichtenstein. Op figuur 15 hieronder zie je dit kunstwerk hangen in een zaal van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Lichtenstein baseerde het op een pagina uit het stripboek All American Men of War met fantasieverhalen over de Tweede Wereldoorlog. Je ziet deze pagina op afbeelding 18.

figuur 15