opgave 2Theresa en Catherine
Vragen bij afbeelding 11 tot en met 14
Op figuur 3 op de pagina hiernaast zie je een kapel in Rome, die omstreeks 1650 werd ingericht door Gianlorenzo Bernini. Hij bouwde een groot altaar met een nis1), waarin hij een marmeren beeld plaatste van de Spaanse heilige Theresa van Avila, die een goddelijk visioen2) kreeg. Je ziet het beeld op afbeelding 11.
Theresa schreef over haar visioen dat zij een engel zag, die uit de hemel
neerdaalde en haar met een pijl doorboorde. De verwonding veroorzaakte niet
alleen lichamelijke, maar ook geestelijke pijn en zij voelde zich vervuld van een
vurige liefde tot God.
103pNoem drie aspecten van de voorstelling die verwijzen naar dit visioen.
noot 1 uitholling in een muur waarin een beeld kan worden geplaatst
noot 2 bovennatuurlijke verschijning / openbaring
Hoog bovenin de nis bevindt zich een raam waardoor daglicht binnenvalt. Dit
licht vormt een onderdeel van het beeld en versterkt de inhoud: een hemels
visioen.
111pLeg uit hoe dit licht het effect van een hemels visioen versterkt.
figuur 3
Bekijk afbeelding 11.
Bernini was een virtuoos beeldhouwer. Hij bewerkte het marmer zodanig dat zijn
beelden lijken te leven. Ze zijn zeer plastisch en hebben een levensechte
stofuitdrukking.
122pGeef aan hoe die levensechte plasticiteit en hoe die levensechte
stofuitdrukking zijn bereikt. Betrek Bernini’s techniek in je antwoorden.
Het altaar met het beeld van Theresa is een van de hoogtepunten van de barok.
De barok wilde de beschouwer imponeren. Bernini doet dat hier door zijn
beelden levensecht te maken en door optimaal gebruik te maken van
lichteffecten.
Bekijk afbeelding 11 en figuur 3 hierboven.
133pNoem nog drie andere manieren waarop het altaar indruk maakt op de
beschouwer en die ook kenmerkend zijn voor de barok.
Op afbeelding 14 zie je een videowerk uit 2001 van de Amerikaanse kunstenaar Bill Viola. Op vijf aaneengeschakelde LCD-schermen (a, b, c, d en e) zie je steeds dezelfde vrouw die eenvoudige handelingen uitvoert. In eerste instantie lijken het vijf foto’s of vijf schilderijen. Maar de vrouw beweegt, heel langzaam. Er is geen geluid. Op afbeelding 12 zie je onder elkaar nog twee andere momentopnamen van scherm a en op afbeelding 13 nog twee momentopnamen van scherm c. Het werk is geïnspireerd op een Italiaanse predella3) uit de veertiende eeuw over de heilige Catherina van Siena. Je ziet deze op figuur 4 hieronder. figuur 4
Viola noemde zijn werk Catherine’s Room, de kamer van Catherine. Hij heeft de
heilige Catherina vervangen door een hedendaagse vrouw. Het lijkt of ook zíj in
een klooster leeft.
Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
143pLeg uit hoe Viola associaties oproept met een kloosterleven. Doe dat aan de
hand van drie aspecten van de voorstelling.
Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
Elk scherm toont een ander deel van de dag. Dat is te zien aan het licht. Op
scherm a is het ochtend.
154pGeef aan welk dagdeel op de schermen b tot en met e is afgebeeld en hoe je
dat aan het licht kunt zien.
Bekijk afbeelding 12, 13 en 14.
Je kunt de beelden opvatten als een serie dagelijkse handelingen. Maar je kunt
ook zeggen dat dit kunstwerk de levenscyclus symboliseert.
162pGeef twee argumenten voor deze laatste opvatting.
Viola zegt dat hij in Catherine’s Room een evenwicht zocht tussen de
traditionele schilderkunst en de kunst uit onze eigen tijd. Hij verbindt het
verleden met het heden.
172pLeg uit hoe hij dat in dit kunstwerk heeft gedaan.
noot 3 serie paneeltjes onder aan een altaar die een verhaal vertellen, meestal over een heilige
opgave 3Het zonlicht gevangen
Vragen bij afbeelding 15, 16 en 17
Op afbeelding 15 zie je een winterlandschap uit 1869, geschilderd door Claude
Monet. Het heeft als titel De ekster.
De lucht is enigszins bewolkt, maar toch roept het schilderij een zonnig beeld
op.
182pNoem twee aspecten waaruit blijkt dat de zon schijnt en geef aan waar dat te
zien is.
Monet laat zien dat licht en kleur met elkaar samenhangen. De manier waarop
hij dat doet was destijds nieuw.
Bekijk afbeelding 15.
192pLeg aan de hand van twee voorbeelden uit hoe Monet in dit opzicht vernieuwend
was.
Monet behoorde tot de impressionisten, die in 1874 hun eerste groepstentoonstelling zouden houden. Een krant schreef toen: “Bij het zien van de eerste ruwe schetsen - en ruw is het woord - haal je eenvoudig je schouders op, maar aan het eind word je echt kwaad.”
De afkeer van toen is later omgeslagen in bewondering. De impressionistische
schilderijen zijn tegenwoordig zeer geliefd bij een brede laag van de bevolking.
203pGeef hiervoor een verklaring. Betrek drie kenmerken van impressionistische
schilderijen in je antwoord.
Enkele tientallen jaren voor het ontstaan van het impressionisme was de
fotografie uitgevonden. Dit had bij sommige schilders een grote schok
teweeggebracht. Zij waren bang dat hun werk door deze uitvinding overbodig
zou worden.
212pGeef twee redenen waarom de fotografie een bedreiging vormde voor de
schilderkunst.
De fotografie had ook een stimulerende invloed op de schilderkunst. Het
impressionisme wordt wel gezien als een reactie op de nieuwe uitvinding. De
schilders namen enerzijds dingen van de fotografie over en probeerden zich
anderzijds van de fotografie te onderscheiden.
222pGeef van beide een voorbeeld aan de hand van het schilderij op afbeelding 15.
“Gewone voorwerpen zoals een balkonhek en een tafel waren mijn materiaal om
te experimenteren”, zei Strand later over zijn werk. Het ging hem niet in de
eerste plaats om de voorstelling, maar om iets anders. Uit afbeelding 16 kun je
afleiden wat hij interessant vindt in een fotografisch beeld.
233pGeef aan de hand van drie kenmerken van de foto aan wat hij belangrijk vindt.
Een tijdgenoot noemde het beeld op afbeelding 16 in 1916 ‘echt een eigentijdse
foto’.
242pLeg uit in welk opzicht Strand aansluit bij de kunst van die tijd.
Op afbeelding 17 zie je een installatie uit 1969 van de Amerikaanse kunstenaar
Robert Smithson. Hij zette elf spiegels in het natte zand bij de zee. Door het licht
ontstaat er een kunstwerk dat er steeds anders uitziet.
Bekijk afbeelding 17.
252pLeg uit op welke manier hier door het licht een kunstwerk ontstaat. Doe dat aan
de hand van twee aspecten.
Dit werk van Smithson is een voorbeeld van Land Art.
263pNoem drie kenmerken van deze stroming die van toepassing zijn op het werk op
afbeelding 17.
De foto van de installatie van Smithson op afbeelding 17 heeft een andere
functie dan de foto van Strand op afbeelding 16.
272pLeg uit wat dit verschil in functie inhoudt.
opgave 4Friedrich en Eliasson
Vragen bij afbeelding 18, 19 en 20
Bekijk afbeelding 18.
De man staat op de voorgrond en is van achteren weergegeven.
282pNoem twee effecten die de kunstenaar met deze weergave bereikt. Geef ook
aan hoe het komt dat deze effecten ontstaan.
Friedrich schilderde niet zomaar een landschap. Hij wilde iets overbrengen van
de religieuze ervaring die de natuur bij de mens kan oproepen.
293pBespreek drie aspecten van het schilderij die een religieuze sfeer oproepen.
Friedrich is de bekendste Duitse landschapschilder van de romantiek. De natuur
is een belangrijk thema binnen deze stroming. Er konden allerlei typisch
romantische denkbeelden mee verbonden worden, bijvoorbeeld de gedachte dat
de natuur een goddelijk mysterie is, waar de mens klein en nietig tegenover
staat.
Bekijk afbeelding 18.
302pNoem twee andere romantische denkbeelden die je uit dit schilderij kunt
afleiden.
Op afbeelding 19 en 20 zie je een werk van de Deense kunstenaar Olafur Eliasson. Het is een installatie die hij in 2003 maakte voor een enorme ruimte in een museum voor moderne kunst in Londen. De tentoonstellingsruimte is 35 meter hoog en wordt de Turbinehal genoemd. Eliasson liet tweehonderd lampen hoog tegen de achterwand van de hal monteren in de vorm van een halve cirkel. Het plafond bekleedde hij met spiegels. De halve cirkel weerspiegelde daarin tot een hele cirkel, waardoor het idee van een grote zon ontstond. Vanaf de zijkanten van de hal sijpelde kunstmatige mist de ruimte binnen. Het werk werd The Weather Project genoemd, of ook wel De zon.
Het project was enkele maanden te zien en werd een overweldigend succes. Het
trok meer dan twee miljoen bezoekers, die zelfs op de grond gingen liggen om
gefascineerd naar de spiegelbeelden boven hen te kijken.
Reacties varieerden van ‘heftig en hypnotiserend’ tot de volgende constatering:
“De omgebouwde Turbinehal is een gewijde ruimte geworden, groots, bijna
subliem.”
Bekijk afbeelding 19 en 20.
De spiegels op het plafond zorgen ervoor dat de lampen een cirkel vormen,
maar hebben nog meer effecten, die van cruciaal belang zijn voor wat de
kunstenaar wilde bereiken.
312pBespreek nog twee effecten van de spiegels.
De kunstenaar gebruikte voor zijn installatie een speciaal soort lampen, die een
warm, oranjegeel licht verspreiden. Door dit licht vallen alle andere kleuren in
deze ruimte weg.
321pLeg uit welke sfeer hierdoor ontstaat.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Eliasson gaat voor zijn werken altijd uit van de plaats waar ze worden
tentoongesteld. Het museumgebouw was vroeger een energiecentrale met
enorme turbines, machines die heel Londen van elektriciteit voorzagen.
331pLeg uit op welke manier de kunstenaar dit gegeven symbolisch heeft gebruikt in
zijn Weather Project.
Eliasson ontkent dat zijn werk iets met godsdienst te maken heeft. Maar bij
velen riep deze specifieke installatie toch associaties met iets heiligs op.
342pBespreek twee aspecten waardoor die associaties ontstaan.
Het werk van Eliasson gaat over natuurverschijnselen. Zo maakte hij ooit in een
ruimte een waterval, ergens anders een overstroming, een ijsvlakte, een
regenboog. Het kan ‘geconstrueerde natuur’ genoemd worden.
Bekijk afbeelding 18, 19 en 20.
De ervaring van de beschouwer met de geconstrueerde natuur van Eliasson
verschilt wezenlijk van de ervaring die de beschouwer bij de geschilderde natuur
van Friedrich heeft.
351pLeg uit waardoor dat komt.
The Weather Project maakt deel uit van een reeks kunstwerken die speciaal
voor de Turbinehal van het museum worden vervaardigd. Het multinationale
bedrijf Unilever is opdrachtgever voor deze serie.
Musea laten tegenwoordig wel vaker grote kunstprojecten ‘sponsoren’ door het
bedrijfsleven.
361pBen je van mening dat dit een goede ontwikkeling is? Geef een argument voor je
standpunt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
