bronnen

Eindexamen natuurkunde havo 1980, tijdvak 1Scan van het oorspronkelijke examen.

bij dit examen

figuur bij de opgavebeantwoorden van de vragen dient men, waar nodig, gebruik te maken van de gegevens uit deze tabel valversnelling 9,8 m:s? __getal pi 3,14 h__constante van Planck 6,6-10-%% J-s E elementair ladingsquantum C lichtsnelheid in vacuüm 3,0-108 brekingsindex van lucht 1,00 geluidssnelheid in lucht 3,40:10? massa elektron 9,1-10-% kg massa nucleon (proton of neutron) kg dichtheid koper 8,9-10° kg-m"® soortelijke weerstand koper 1,7-10-? Q-mm² 21,6 20,7 fig. 1 (behorend bij opgave 1)
figuur bij de opgave3 Een neon-laser is een monochromatische lichtbron die een smalle bundel rood licht uit- zendt met een golflengte van 6,3-107? m. We gebruiken een laser die 20 W uit het net opneemt en 0,80 mW in de vorm van rood licht uitzendt. a. Bereken het nuttig effect (rendement) van deze laser. In figuur 1 op bladzijde 2 zijn enkele energieniveaus van het neon-atoom getekend. b. Met welke overgang correspondeert de uitgezonden straling? Licht het antwoord toe. De straling valt loodrecht op een tralie. Op een schermpje dat 15,0 cm verderop evenwijdig aan het tralie is opgesteld, zijn vlekjes te zien. Op het schermpje is een mm-verdeling aangebracht. Zie figuur 2. c. Bepaal de afstand tussen de mid- dens van twee opeenvolgende krassen op het tralie, de zoge- naamde tralieconstante. fig. 2 We verbreden de laserbundel door hem tegen een rond metalen staafje te laten weerkaatsen. Zie figuur 3. d. Construeer op het bijgevoegde antwoordpapier 1 de randen van de weerkaatste bundel, als de stra- 2 len 1 en 2 de invallende bundel begrenzen. fig. 3 Nu kunnen we de bundel na het tralie zowel door de lucht als door perspex sturen en de patronen op het schermpje vergelijken. Zie figuur 4. Het tralie is tegen de linkerzijde van het perspex geplakt; het schermpje is tegen de rechterzijde gezet. lichtsnelheid in lucht Voor de brekingsindex van een stof geldt: n= lichtsnelheid in de stof e. Bepaal de brekingsindex van perspex met behulp van de foto in figuur 4. In werkelijkheid bevindt zich tussen het perspex en het schermpje een dun laagje lucht. De gevonden waarde van de brekingsindex kan hiervoor gecorrigeerd worden. f. Beredeneer of de gecorrigeerde waarde — dus als we rekening houden met het effect van het luchtlaagje — groter of kleiner is dan het antwoord op vraag e.
figuur bij de opgaveEen microfoon M vangt het geluid van een toongenerator luidspreker L op. L is verbonden met een toongenerator. M is verbonden met een ophang- oscilloscoop. Zie figuur 5. punt De tijdbasis van de oscilloscoop is ingesteld op 5,0-10-* s per schaaldeel. (Een schaal- deel is de breedte van een hokje op het scherm van de oscilloscoop). Op het scherm van de oscilloscoop ver- schijnt het beeld van figuur 6. oscilloscoop luid- spreker punt P Oscilloscoopbeeld van L fig. 6 a. Bepaal de frequentie van het geluid dat M opvangt. Men zet vlak naast L een tweede luidspreker Deze is verbonden met een andere toon- generator. Als men L' aanzet en L uitzet, verschijnt het beeld van figuur 7 op het scherm van de oscilloscoop. De instelling van de oscilloscoop is niet veranderd. b. Welke verschillen kan men horen op de plaats van M, als men het ge- luid van L' vergelijkt met het geluid dat L uitzond? Licht het antwoord toe. Oscilloscoopbeeld van L' fig. 7
figuur bij de opgave5 Vervolgens worden L en L' tegelijk aangezet. Op het scherm verschijnt het beeld van figuur 8. De instelling van de oscilloscoop is niet veranderd. c. Bepaal de trillingstijd van de periodieke be- weging die weergegeven is in figuur 8. Oscilloscoopbeeld van L en L' samen fig. 8 Nu wordt L’ weggehaald. L hangt aan een slinger. We trekken L opzij en laten hem los. L slingert daarna in de richting van een waar- nemer W. Zie figuur 9. De slinger heeft een lengte van 2,50 m. De afstand tussen beide uiterste standen Q en R is — horizontaal gemeten — gelijk aan 1,40 m. d. Bereken de grootte van de snelheid waarmee L het evenwichtspunt P passeert. De waarnemer W hoort het geluid van L tijdens de slingering veranderen. Hij vergelijkt de volgende situaties: IT — L hangt stil in P (vroegere situatie). II — L passeert P in de richting van W. HI-— L bevindt zich in R. fig. 9 e. 1. Hoe verschilt het geluid dat W hoort in situatie Il ten opzichte van situatie I? 2. Hoe verschilt het geluid dat W hoort in situatie III ten opzichte van situatie 1?
figuur bij de opgave6 Een elektrische trein neemt stroom af van de bovenleiding. Deze bestaat uit koperen draden. Eén zo’n draad heeft een doorsnede van 1,0-10? mm². a. 1. Bereken de weerstand van een draad van 1,5 km lengte. 2. Bereken de massa van datzelfde stuk draad. Op de foto van figuur 10a is te zien hoe een draad strak gespannen wordt. In de schets van figuur 10b is de constructie apart weergegeven. De kabels zitten aan de wielen vast bij de zwarte blokjes. fig. 10a fig. 10b Het grote wiel en het kleine wiel zijn op dezelfde as gemonteerd. De stralen van de wielen verhouden zich als 4 : 1. Aan de kabel die over het grote wiel ligt, hangt een blok met een totale massa van 500 kg. b. Bereken de waarde van de spankracht in het punt E. c. Leg uit wat er met de grootte van de spankracht is gebeurd als de bovenleiding door temperatuurverhoging iets is uitgezet.
figuur bij de opgaveDe stroomtoevoer voor de trein verloopt als volgt: de stroom loopt vanaf de spanningsbron via de bovenleiding door de motor van de trein naar de rails. Via de rails loopt de stroom terug naar de spanningsbron. In figuur 11 is dit schematisch weergegeven. bovenleiding 1500 V fig. 11 De voedingsspanning bedraagt 1500 V gelijkspanning. De trein rijdt van A naar B. In figuur 11 passeert de trein juist punt P. Als de trein zich in P bevindt, loopt er een stroom van 300 A door de motor. De weer- standswaarden van de stukken rails en bovenleiding tussen A en P en tussen P en B zijn in de figuur vermeld. d. 1. Bereken de spanning over de motor van de trein in de situatie die in figuur 11 is weergegeven. 2. Bereken welk deel van het door de spanningsbron afgegeven vermogen in deze situatie verloren gaat aan warmte in bovenleiding en rails te zamen. Door de ontwikkeling van warmte in bovenleiding en rails is het nuttig effect van de energic- voorziening voor de motor van de trein kleiner dan 100%. Om dit nuttig effect te vergroten, schakelt men op een dubbelspoortraject de bovenleiding van het andere spoor (voor treinen van B naar A) parallel aan de bovenleiding van onze trein. Zie figuur 12. De trein passeert weer het punt P. De snelheid van de trein is zodanig dat door de motor van de trein weer een stroom van 300 A loopt. 0,245 0) parallelboven- leiding bovenleiding 1500 V 0,044 0 rails fig. 12 e. 1. Bereken de vervangingsweerstand van de totale bovenleiding tussen de bron en de trein in P. 2. Toon aan dat het nuttig effect van de energievoorziening voor de motor van de trein nu inderdaad verbeterd is. 919286F—11
figuur bij de opgave8 Een kogeltje van 5,5 g laten we los vanaf een hoogte van 0,29 m boven een trommeltje. Het kogeltje stuit hierop. De maximale hoogte die telkens na terugstuiten wordt bereikt, is de eerste zes keer gemeten. Naast de foto van figuur 13 zijn de bereikte waarden aangegeven. Het kogeltje springt niet precies verti- caal terug. Dit stoort de proef niet. a. Bereken met welke kinetische energie het kogeltje de eerste keer het trommeltje treft. Onder de stuitfactor f verstaan we: 0,22 m j Hierin is h een maximale hoogte en h* de 0.18 m eerstvolgende maximale hoogte. b. Bepaal de gemiddelde waarde van f bij de eerste zes terugstuitingen in deze proef. 0) 13 M De verticale snelheid van een kogeltje m vlak vóór het terugstuiten noemen we v; de verticale snelheid vlak ná het terugstuiten We verwaarlozen de invloed van de luchtwrijving. c. Leid het verband af tussen: Tijdopname van één stuitend kogeltje. fig. 13
figuur bij de opgaveWe schieten nu uit één punt zeventien van deze kogeltjes vlak na elkaar horizontaal weg met dezelfde snelheid. We zorgen er voor dat elk kogeltje achtereenvolgens stuit op drie van zulke trommeltjes. Deze kogeltjes zijn alle tegelijk te zien op de momentopname van figuur 14. Eide maatverdeling zijn de afstanden op de foto te bepalen. De lanceerplaats valt buiten e foto. 20 40 50 60 70 80 (maatverdeling in cm) Momentopname van zeventien stuitende kogeltjes (negatief van de foto) fig. 14 Op het bijgevoegde antwoordpapier is figuur 14 nog eens weergegeven. 7 De tijd tussen twee opeenvolgende lanceringen was niet constant. d. Omeirkel in de figuur op het antwoordpapier de twee opeenvolgende kogeltjes die met de grootste tussenpoos zijn gelanceerd. Licht het antwoord toe. e. Schets in de figuur op het antwoordpapier de baan die het eerst weggeschoten kogeltje heeft beschreven. f. Teken in de figuur op het antwoordpapier de snelheidsvectoren van de kogeltjes in P en Q. Houd rekening met de richting en onderlinge grootte van deze vectoren. Maak de vector in Q 5,0 cm lang. g. Bereken de tijd die er verlopen is tussen de eerste en de tweede keer stuiten van een kogeltje. EINDE