opgave 1Opgave 1 Politieke besluitvorming: leeftijdsgrens alcohol omhoog naar 18 jaar?
Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 7 uit het bronnenboekje.
Inleiding
Deze casus heeft betrekking op de periode van het kabinet-Balkenende III (juni
2006 - februari 2007). Voormalig minister Hans Hoogervorst (VVD) van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport wilde dat de leeftijdsgrens voor het kopen
van bier, wijn en mixdrankjes omhoog zou gaan van zestien naar achttien jaar
(tekst 1).
Deze maatregel moest een antwoord zijn op verontrustende uitkomsten van
wetenschappelijk onderzoek naar alcoholgebruik onder jongeren (teksten 2 en
3). Tegen het alcoholbeleid van de minister rees verzet, zowel bij
maatschappelijke groepen (tekst 1) als bij de Tweede Kamer (tekst 4). De
minister heeft hierop gereageerd met een brief aan de Tweede Kamer (tekst 5).
De Europese Unie heeft door haar bevoegdheid om de minimumaccijnzen voor
drank vast te stellen ook invloed op het alcoholbeleid van de minister (tekst 7).
In tekst 6 wordt een analyse gegeven van onder meer de oorzaken van
buitensporig alcoholgebruik onder Nederlandse jongeren.
Lees tekst 1 voor de vragen 1 tot en met 4.
Minister Hoogervorst was namens het kabinet-Balkenende III verantwoordelijk
voor de volksgezondheid.
Een kabinet heeft verschillende taken in de politieke besluitvorming van een
land.
11pWelke taak van een kabinet herken je in tekst 1?
Ook minister Remkes (VVD) van Binnenlandse Zaken werd betrokken bij het
overleg (regels 17-19). Het alcoholbeleid heeft betrekking op meer hoofdtaken
van de overheid dan de hoofdtaak die de volksgezondheid betreft.
22pVanwege welke inhoudelijke hoofdtaak van de overheid werd minister Remkes
bij dit overleg betrokken?
In tekst 1 keren twee pressiegroepen zich tegen het voorgenomen beleid van de
minister (regels 28-40).
32pNoem twee manieren waarop de twee genoemde pressiegroepen in deze fase
van de besluitvorming invloed kunnen uitoefenen.
Kenmerken van pressiegroepen zijn dat ze opkomen voor het belang van hun
achterban en dat ze proberen de besluitvorming te beïnvloeden zonder zelf deel
uit te maken van de besluitvormende organen en dus zonder politieke
verantwoordelijkheid te dragen.
42pWelke twee andere kenmerken hebben pressiegroepen zoals genoemd in tekst
1 gemeenschappelijk?
Maak gebruik van de teksten 1 tot en met 3.
Of een maatschappelijk probleem, zoals het alcoholgebruik onder jongeren, op
de politieke agenda komt, hangt af van een aantal voorwaarden.
53pAan welke voorwaarden is voldaan volgens de teksten 1, 2 en 3?
Noem drie voorwaarden en licht elke voorwaarde toe aan de hand van de
teksten.
Lees tekst 4 voor de vragen 6 tot en met 8.
De Tweede Kamer wil de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol niet
optrekken naar 18 jaar.
61pWelk kenmerk van de parlementaire democratie komt tot uitdrukking in het
optreden van de Tweede Kamer in tekst 4?
Zie de regels 10 tot en met 29 van tekst 4.
Minister Hoogervorst zette zich af tegen de gelegenheidscombinatie VVD, CDA
en LPF en noemde deze wat spottend de ‘anti-betuttelingsbrigade’. Deze
minister zegt “van nature ook niet voor betutteling” te zijn.
72pLeg deze uitspraak uit en ga in je antwoord uit van de politieke kleur van de
minister.
Zie de regels 30 tot en met 40 van tekst 4.
De combinatie van de fracties van CDA, D66, PvdA, GroenLinks en SP deelde
de mening van VVD-Kamerlid Schippers dat het ging om betuttelende
maatregelen. Ook deze combinatie kan een ‘gelegenheidscombinatie’ genoemd
worden.
82pWelke combinatie van fracties van politieke partijen in de Tweede Kamer zorgt
er meestal voor dat een minister kan rekenen op steun van de meerderheid van
de Tweede Kamer en waarop is deze steun gebaseerd?
Maak gebruik van tekst 5 voor het beantwoorden van de vragen 9 en 10.
Lees tekst 5.
In het systeemmodel van de politieke besluitvorming speelt ook de omgeving
van het politieke systeem een rol. In tekst 5 komt de omgeving aan de orde.
92pOm welke omgeving gaat het in tekst 5 en welke betekenis heeft die voor de
Nederlandse politieke besluitvorming in deze kwestie?
De politieke besluitvorming over het alcoholbeleid speelt zich af in verschillende
bestuurslagen.
103pWelke drie bestuurslagen herken je in tekst 5? Verwijs per bestuurslaag naar
een zinsnede uit de tekst.
Lees tekst 6.
Je kunt een maatschappelijk probleem als het overmatige alcoholgebruik onder
jongeren analyseren met behulp van de vier benaderingswijzen van
maatschappijleer. Eén van de vier benaderingswijzen is de politiek-juridische
benaderingswijze, waaraan vragen worden ontleend als: wat is het bestaande
overheidsbeleid en welke voorstellen worden gedaan voor verandering daarvan.
Tekst 1 noemt als een mogelijke aanpak het wetsvoorstel tot het verhogen van
de leeftijdsgrens voor het gebruik van alcoholische drank naar 18 jaar.
Je kunt een maatschappelijk probleem ook op andere manieren analyseren.
Naast de politiek-juridische zijn er nog drie andere benaderingswijzen.
114pNoem die drie andere benaderingswijzen. Stel per benaderingswijze een
relevante vraag over het probleem van alcoholgebruik onder jongeren en
illustreer elke vraag met een citaat uit tekst 6.
Lees tekst 7 voor de vragen 12 en 13.
121pOp grond van welk algemeen doel houdt de Europese Unie zich bezig met de
accijnzen op bier en gedistilleerde dranken?
Het nemen van besluiten over verhoging van minimumaccijnzen is door de
lidstaten overgedragen aan de Europese Unie.
132pWelke taak van de Europese Commissie herken je in tekst 7? Noem ook een
andere taak van de Europese Commissie.
opgave 2Opgave 2 Criminaliteit: de identificatieplicht, zinvol?
Inleiding
De nieuwe Wet op de identificatieplicht is op 1 januari 2005 in werking getreden.
Volgens voormalig minister van Justitie Donner zijn de doelen van de nieuwe
wet bestrijding van criminaliteit en het doeltreffender maken van de
rechtshandhaving. Critici vroegen zich af of deze wet wel een bijdrage zou
leveren aan bestrijding van criminaliteit en terreur (tekst 8). In 2008 wordt de
nieuwe wet geëvalueerd. In de Volkskrant van april en mei 2006 wordt alvast
een eerste tussenstand opgemaakt (teksten 9 tot en met 11).
Lees tekst 8.
Een belangrijk uitgangspunt van het strafrecht is het legaliteitsbeginsel.
142pWat houdt dit beginsel in en geef een toepassing van dit beginsel aan de hand
van tekst 8.
P.J. Hustinx, voorzitter van het College Bescherming Persoonsgegevens, heeft
kritiek op het voorstel voor een identificatieplicht. In zijn kritiek gaat hij vooral in
op de verhouding tussen de overheid / de staat en de burger. Voor de burger is
de rechtsstaat van veel betekenis.
152pWelke kerngedachte van de rechtsstaat komt volgens Hustinx in het gedrang?
Lees tekst 9.
In de tekst staat de volgende zinsnede: “Volgens de wet is het doorgaans ‘niet
opportuun’ om in zulke gevallen een bon te schrijven.” (regels 18-20). Deze
zinsnede verwijst naar het opportuniteitsbeginsel.
162pWat houdt het opportuniteitsbeginsel in?
Afhankelijk van de aard van het delict spreken verschillende rechterlijke
instanties recht. In een aantal gevallen heeft het OM bekeuringen in verband
met de identificatieplicht voorgelegd aan de rechter.
172pAan welke rechterlijke instantie zal het OM een zaak over de identificatieplicht
voorleggen en geef daarvoor de reden.
Tekst 9 beschrijft de handelwijze van het OM met betrekking tot de uitvoering
van de wet op de identificatieplicht. Het vervolgen van strafbare feiten is één
taak van het OM in het kader van het handhaven van de rechtsorde.
182pNoem de twee andere taken van het OM.
Lees tekst 10.
Geldboete is de straf die in het kader van de Wet op de identificatieplicht kan
worden opgelegd (zie regels 3-4 van tekst 8). Handhaving van de rechtsorde is
één van de doelen die met de geldboete wordt beoogd.
192pLeg uit welk ander doel de wetgever beoogt met een boete van 50 euro op het
niet voldoen aan de identificatieplicht.
Maak gebruik van de teksten 10 en 11.
204pIs er in de teksten 10 en 11 over de handhaving van de Wet op de
identificatieplicht sprake van klassenjustitie?
Beschrijf op grond van de teksten 10 en 11 een argument voor het ‘ja’-antwoord
en een argument voor het ‘nee’-antwoord.
Betrek in je antwoord een kenmerk van het begrip klassenjustitie.
“Pas in 2008 wordt de wet geëvalueerd.” (regels 16-17 in tekst 10.)
De Volkskrant heeft de wet na een jaar geëvalueerd. Zie tekst 11.
Politieke partijen zullen het wetsvoorstel vanuit hun visie beoordelen.
Linkse partijen als GroenLinks en SP hebben in 2005 tegen de wet op de
identificatieplicht gestemd. De VVD stemde toen voor deze wet.
212pGeef een argument waarom GroenLinks tegen deze wet heeft gestemd.
222pGeef een argument waarom de VVD vóór deze wet heeft gestemd.
opgave 3Opgave 3 Spotprent overval
De volgende vier vragen hebben betrekking op spotprent 1.
Zie spotprent 1.
De spotprent is grappig bedoeld: de overvallers beroven iemand om
‘opgenomen’ te worden in de statistieken. Wanneer het delict in spotprent 1 in
de statistieken voorkomt dan wordt dat aangegeven als ‘portemonneediefstal
met geweld’.
Er bestaan drie verschillende soorten statistieken op het terrein van de
criminaliteit: politiestatistieken, statistieken gebaseerd op slachtofferenquêtes en
statistieken gebaseerd op enquêtes onder daders.
231pGeven de politiestatistieken een betrouwbaar beeld van het werkelijke aantal
gepleegde portemonneediefstallen met geweld? Licht je antwoord toe.
241pGeven de gegevens van slachtofferenquêtes een betrouwbaar beeld van het
werkelijke aantal gepleegde portemonneediefstallen met geweld? Licht je
antwoord toe.
251pGeven de resultaten van enquêtes onder daders een betrouwbaar beeld van het
werkelijke aantal gepleegde portemonneediefstallen met geweld? Licht je
antwoord toe.
Slachtoffers van een misdrijf (hier een overval) kunnen proberen de schade die
ze hebben geleden vergoed te krijgen en/of een vorm van hulp te krijgen.
262pNoem een maatschappelijke instantie die aan slachtoffers schadevergoeding
uitkeert en noem een instantie die een slachtoffer bijstaat om de immateriële
schade te verwerken.
opgave 4Opgave 4 Massamedia: zelfcensuur door TMF en MTV?
Bij deze opgave horen de teksten 12 en 13 uit het bronnenboekje.
Inleiding
“De zoveelste groepsverkrachting, in Rotterdam dit keer, was voor het PvdA-
Kamerlid Dijsselbloem aanleiding om met TMF en MTV te gaan praten over
sommige clips die zij uitzenden. Dijsselbloem bedoelt de clips waarin vrouwen
(‘bitches’) door stoere mannen (‘pimps’) als gebruiksvoorwerp worden
behandeld. Daardoor gaan jongens denken dat je met meisjes kunt doen wat je
wilt, volgens Dijsselbloem. Hij spreekt de popzenders aan op hun
maatschappelijke verantwoordelijkheid. Hij vraagt om zelfcensuur. Een goede
actie?” (Redactie NRC Handelsblad in NRC.nl, 7 november 2005)
Het Tweede Kamerlid Dijsselbloem (PvdA) vindt dat de politiek maatregelen
moet nemen. Zijn standpunten zijn te lezen in tekst 12, overgenomen van zijn
website. In tekst 13 geven twee bezoekers van de website van NRC
Handelsblad hun reactie op de actie van Dijsselbloem.
Lees de regels 1 tot en met 9 van tekst 12.
In de tekst wordt gesproken van een ‘straatcultuur’ en een ‘thuiscultuur’. De
straatcultuur is op te vatten als een subcultuur in de Nederlandse samenleving.
272pGeef een beschrijving van het begrip subcultuur.
Lees de regels 10 tot en met 18 van tekst 12.
Eén van de theorieën met betrekking tot de invloed van de televisie is de
cultivatietheorie.
283pWelke invloed heeft televisie op houdingen en gedrag van jongeren volgens de
cultivatietheorie?
Het PvdA-Kamerlid Jeroen Dijsselbloem wilde dat het toenmalige kabinet-
Balkenende II (CDA, VVD en D66) meer geld zou uittrekken voor de
ondersteuning van ouders die moeite hebben met de opvoeding van hun
kinderen. Dijsselbloem verwachtte steun te krijgen van in ieder geval het CDA
en de kleine christelijke partijen.
292pNoem twee uitgangspunten van die partijen waarvan Dijsselbloem de
verwachting had dat hij zou worden gesteund.
Dijsselbloem zegt “die nieuwe realiteit vraagt om bemoeizorg” (regel 8 van
tekst 12). Maar hij spreekt niet van het censureren van de muziekclips, die hij
bekritiseert.
301pMet welk grondrecht staat censureren door de overheid op gespannen voet?
In een aantal gevallen kan de overheid personen en organisaties vervolgen op
grond van uitlatingen die zij in het openbaar doen.
312pOm welke uitlatingen gaat het dan? Geef er twee.
Dijsselbloem spreekt de zenders aan op hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid. De media – ook de muziekzenders TMF en MTV –
vervullen een aantal maatschappelijke functies.
323pOp welke maatschappelijke functie van de media heeft de kritiek van
Dijsselbloem op de muziekclips van TMF en MTV betrekking? Licht je antwoord
toe.
Maak gebruik van tekst 13.
NRC Handelsblad heeft een weblog ingesteld waarop men zijn mening kan
geven over de oproep van Dijsselbloem aan TMF en MTV om zich rekenschap
te geven van de effecten van bepaalde muziekclips. In tekst 13 staan twee
reacties op deze weblog. Deze e-mails op de weblog van NRC Handelsblad
maken deel uit van een communicatieproces. In dit communicatieproces zijn de
volgende begrippen te onderscheiden: boodschap, feedback, medium,
ontvanger en zender.
Een voorbeeld van een ‘boodschap’ is: de oproep van NRC Handelsblad om je
mening te geven over de uitgezonden muziekclips van TMF en MTV.
334pGeef nu voor de vier andere begrippen (feedback, het medium, de ontvanger en
de zender) elk een voorbeeld.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
Renol de Haan (e-mail 2 in tekst 13) is kritisch ten opzichte van de
muziekzenders TMF en MTV. Deze kunnen een slechte invloed uitoefenen.
Ook is hij van mening dat de fouten niet bij de media alleen gezocht moeten
worden. Hij benadrukt het belang van een goede opvoeding thuis.
343pLeg uit dat een ‘goede opvoeding thuis’ van belang is bij het al dan niet kijken
naar dit soort muziekprogramma’s. Gebruik hiervoor de begrippen selectieve
perceptie en referentiekader.
opgave 5Opgave 5 Massamedia: lezen jongeren nog kranten?
Inleiding
Zijn betaalde kranten tot de ondergang gedoemd? En kunnen jongeren voor
niet-gratis kranten met diepgang geen belangstelling meer opbrengen?
De journalist Arjen Rienks ziet kansen (tekst 14).
Lees de regels 1 tot en met 18 van tekst 14.
Rienks schetst een somber beeld van de krantenjournalistiek.
351pWelke ontwikkeling is te herkennen in deze regels?
A commercialisering
B digitalisering
C internationalisering
D ontzuiling
“De redactie moet diep door de knieën om iedereen te bereiken,” (regels 5-7).
Je kunt dan de vraag stellen of de onafhankelijkheid van de redactie tegenover
de directie voldoende wordt beschermd.
361pHoe wordt in Nederland de onafhankelijkheid van krantenredacties beschermd?
371pWaarvoor is de redactie verantwoordelijk en waarvoor de directie?
Lees de regels 19 tot en met 33 van tekst 14.
Rienks citeert de woorden van de president van het Amerikaanse krantenbedrijf
McClatchy. Deze heeft het over ‘kwaliteitsjournalistiek’ (regel 33).
383pNoem drie kenmerken van kwaliteitsjournalistiek.
Lees de regels 34-54.
“… zegt 40 procent van de jongeren zeker later een krant te willen gaan lezen,
45 procent waarschijnlijk.” (regels 42-45)
Stelling: Het is belangrijk dat aankomende burgers regelmatig één of meer
kwaliteitskranten lezen.
392pGeef argumenten vóór deze stelling vanuit:
− de betekenis van kwaliteitskranten voor de democratische besluitvorming;
− de betekenis van kwaliteitskranten voor sociale cohesie.
Geef voor elke betekenis één argument.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
