opgave 1fragment niet op de siteBlok 1
Dit blok gaat over de commedia dell’arte in de zestiende en zeventiende eeuw
en het doorwerken van dit toneelgenre tot in onze tijd.
In de zestiende eeuw stimuleerden wereldlijke vorsten in Italië allerlei soorten
kunst. Ook minder machtige staten trokken kunstenaars en geleerden aan.
Vorsten in de zestiende eeuw in Italië hadden diverse redenen om kunst
belangrijk te vinden.
11pNoem een zo’n reden.
tekst 1
Lees tekst 1.
Rondtrekkende beroepsacteurs werden met hun commedia dell’arte in de
zestiende en zeventiende eeuw razend populair, zowel bij het gewone volk als
aan de hoven.
22pNoem twee kenmerken die bijdroegen aan de populariteit van de commedia
dell’arte.
tekst 2
Lees tekst 2.
De inhoud van een commedia dell’arte-voorstelling draaide meestal om een
liefdesgeschiedenis tussen twee mensen. Om een intrige te kunnen opbouwen
waren echter meer figuren nodig dan de twee gelieven. In het stuk kwamen
daarom ook tegenspelers voor.
32pNoem twee functies die tegenspelers van de gelieven kunnen vervullen in de
opbouw van een commedia dell’arte-voorstelling.
afbeelding 1, afbeelding 2a, 2b
Op afbeelding 1 zie je Arlecchino. Op afbeelding 2a en 2b zie je instructieve
tekeningen voor commedia dell’arte-acteurs met daarop kenmerkende
houdingen.
Voor de acteurs van commedia dell’arte en het klassieke toneel bestonden
afbeeldingen van houdingen die bepaalde, stereotiepe emoties moesten
uitdrukken.
Hedendaagse acteurs gebruiken dergelijke instructietekeningen niet meer,
omdat de opvattingen over de speelstijl van acteurs zijn veranderd.
41pGeef aan wat die veranderde opvatting over de speelstijl inhoudt.
afbeelding 3, afbeelding 4
Op afbeelding 3 zie je Pantalone. Op afbeelding 4 wordt Pantalone bereden als
ezel, waarbij zijn sloffen worden gebruikt als ezelsoren.
Het gebruik van een masker verminderde de expressiemogelijkheden van de
mimiek. De commedia dell’arte kende echter nog vele andere
expressiemogelijkheden, bijvoorbeeld dans en muziek.
53pNoem nog drie andere expressiemogelijkheden in de commedia dell’arte.
Als uitgangspunt voor een spel gebruikten de commedia dell’arte-acteurs een
scenario. Dat is een soort draaiboek dat gebruikt werd als basis voor de
improvisaties. In het scenario stond het scèneverloop met alle opkomsten en
afgangen, achtergrondinformatie, mogelijk te spelen grappen en een lijst van de
personages en rekwisieten.
61pWat is het belangrijkste verschil tussen een commedia dell’arte-scenario en een
toneelscript (theatertekst)?
video 1
In hedendaags theater wordt soms teruggegrepen op elementen uit de
commedia dell’arte.
Videofragment 1 is het Largo al Factotum uit de opera De Barbier van Sevilla
van Giacomo Rossini, uitgevoerd door De Nederlandse Opera in de regie van
Dario Fo uit 1992. In dit fragment zingt de hoofdrolspeler Figaro dat hij de grote
‘regelaar’ (factotum) van de stad Sevilla is. Hij helpt bij alle plannen, intriges,
liefdesgeschiedenissen, huwelijksproblemen en erfenissen.
De Italiaanse regisseur Dario Fo is een kenner en bewonderaar van de
commedia dell’arte. Dat is duidelijk te zien in videofragment 1, onder meer aan
het speelse gebruik van attributen zoals lakens.
72pNoem nog drie elementen uit de commedia dell’arte die je herkent in dit
fragment.
video 1
Met één attribuut kun je verschillende betekenissen geven en verschillende
dingen uitbeelden. In het eerste deel van videofragment 1 worden lakens
suggestief gebruikt op vele verschillende manieren, zoals ‘gewoon’ lakens die
door bedienden gevouwen worden en als poortje om Figaro onderdoor te laten
lopen.
82pNoem nog twee betekenissen die de lakens in deze vormgeving krijgen.
Niet alleen theatermakers maar ook hedendaagse choreografen,
mimegezelschappen, clowns en beeldend kunstenaars grijpen terug op
elementen uit de commedia dell’arte.
91pVerklaar waarom commedia dell’arte-figuren tot op de dag van vandaag nog
steeds voorkomen.
opgave 2fragment niet op de siteBlok 2
Dit blok gaat over ontwikkelingen in het hofballet en de rol van de commedia
dell’arte daarbij.
tekst 3
Lees tekst 3.
Hofballetten waren een belangrijk onderdeel van de zestiende- en zeventiende-
eeuwse hofcultuur. Net zoals andere uitingen van hofcultuur hadden hofballetten
niet alleen een artistieke waarde. Zij hadden tevens een functie in de
machtspolitiek van de koninklijke en/of adellijke opdrachtgevers.
102pLeg uit op welke wijze deze machtspolitiek in de hofballetten tot uitdrukking kon
worden gebracht. Doe dat voor zowel de vorm als de inhoud van hofballetten.
tekst 3
In tekst 3 staat dat hofballetten multidisciplinaire spektakels waren.
112pNoem drie kunstdisciplines die naast de dans en muziek in de hofballetten
voorkwamen.
tekst 4
Lees tekst 4.
In tekst 4 wordt een tegenstelling geschetst tussen het serieuze hofballet en het
burleske (hof)ballet. Hovelingen keken wel naar burleske balletten, maar namen
er niet actief aan deel.
122pGeef twee redenen waarom hovelingen niet actief deelnamen aan het burleske
ballet.
Vorsten en andere hooggeplaatste adel financierden niet alleen kunstenaars die
aan hun hoven culturele evenementen organiseerden. Vanaf de zeventiende
eeuw waren zij ook vaak mecenas van een theatergezelschap dat, behalve aan
het hof, ook optredens verzorgde in de stadstheaters binnen hun machtsgebied.
Een dergelijk ‘privé-gezelschap’ ondervond voordelen van de financiële
ondersteuning, maar er kleefden ook nadelen aan. Zo was een gezelschap in
financieel opzicht dermate afhankelijk, dat intrekking van de toelage het einde
van een gezelschap kon betekenen.
132pLeg uit welke nadelen een dergelijk gezelschap nog meer kon ondervinden
(twee antwoorden).
tekst 4
In de zeventiende eeuw werd het burleske ballet sterk beïnvloed door de zeer
populaire commedia dell’arte.
141pGeef één reden waarom de commedia dell’arte zich goed leende voor een rol in
balletspektakels.
tekst 4
Hoewel dansmeesters zich graag door de commedia dell’arte lieten
beïnvloeden, maakten zij een duidelijk onderscheid tussen het klassieke
hofballet en het burleske ballet. Zo was in het klassieke hofballet het taalgebruik
literair, terwijl in het burleske ballet de taal van het volk gebruikt werd.
153pNoem met betrekking tot onderwerpen, beweging en uitvoerenden telkens
één verschil tussen het klassieke hofballet en het burleske ballet.
video 2
Bekijk videofragment 2, waarop een gedeelte is te zien van de choreografie
Arlequin magicien par amour, een ballet-pantomime uit 1985 van de Zweedse
choreograaf Ivo Cramer. De choreograaf heeft zich laten inspireren door
historische bronnen. De opvoering van Arlequin magicien par amour vond plaats
in het zeventiende-eeuwse hoftheater van Drottningholm (Zweden), waar Ivo
Cramer gebruik maakte van originele decors.
Je ziet vijf personages: Arlequino (harlekijn), Colombine, Pulcinella, Pantalone
en een knecht van Pantalone.
162pNoem twee elementen van de commedia dell’arte die in de bewegingen te zien
zijn.
afbeelding 5, afbeelding 6, video 2
Videofragment 2 start met een decorwisseling, waarbij een boslandschap (in
deze opname slecht te herkennen) plaatsmaakt voor een straatbeeld. Dit soort
decorontwerpen was geïnspireerd op ontwerpen uit de renaissance. Zo hebben
de ontwerpen van de Italiaanse architect Sebastiano Serlio uit diens tweede
boek van de serie Tutte l’opere d’Architettura et prospetiva (1537-1551)
eeuwenlang als inspiratie gediend.
Bekijk de afbeeldingen 5 en 6, waarop je Serlio’s decorontwerpen ziet voor
respectievelijk de toneelgenres tragedie en herders- of satyrspel.
172pGeef voor elk decorontwerp aan, waaraan je kunt zien dat het kenmerkend is
voor het betreffende genre.
video 3
Het succes van de Italiaanse commedia dell’arte-groepen was in Frankrijk mede
te danken aan het vele kunst- en vliegwerk dat zij in hun voorstellingen
verwerkten. In 1674 schreef een tijdgenoot dat ‘men de Italianen slechts ging
zien om het vermaak en de machines’.
Op videofragment 3 zie je een ander gedeelte van Arlequin magicien par amour.
181pBeschrijf aan de hand van het begin (ca. 30 seconden) van dit videofragment
hoe hier kunst- en vliegwerk is toegepast.
tekst 2, tekst 4, video 3
De plot (het verhaal) van de scène op videofragment 3 is volgens de traditie van
de commedia dell’arte opgezet.
193pGeef aan wat de plot inhoudt en welke functies de personages Arlequino,
Colombine, Pulcinella en Pantalone in het verhaal vervullen.
opgave 3fragment niet op de siteBlok 3
Dit blok gaat over de kunst en het kunstklimaat in Duitsland in de jaren voor en
tijdens de Tweede Wereldoorlog.
In het begin van de twintigste eeuw maakte de kunst in Duitsland een
bloeiperiode door. Er ontstonden nieuwe kunststromingen. Kunstenaars van Die
Brücke, Der Blaue Reiter en Bauhaus verwoordden hun ideeën in de vorm van
manifesten. Ook elders in Europa vonden kunstenaars het belangrijk om
manifesten te schrijven.
201pWaarom vonden kunstenaarsgroepen het in het begin van de twintigste eeuw zo
belangrijk manifesten te schrijven?
De directeur en grondlegger van het Bauhaus, Walter Gropius, begon het
Bauhausmanifest uit 1919 met de zin: “Het uiteindelijke doel van al het
beeldende werk is het bouwwerk”.
211pLeg uit waarom Walter Gropius juist de architectuur zo belangrijk vond.
afbeelding 7a en 7b, afbeelding 8
Op afbeelding 7a en 7b zie je het Bauhausgebouw uit 1925/26. Ook het interieur
hiervan was grotendeels ontworpen en vervaardigd door de Bauhausateliers
zelf.
Op afbeelding 8 zie je het woonhuis van Gropius, een van de ‘meesterhuizen’
die bewoond werden door de docenten. Deze huizen stonden op loopafstand
van het Bauhaus.
223pNoem drie Bauhausopvattingen over architectuur die in deze gebouwen
(afbeelding 7a,b en 8) zijn gerealiseerd.
afbeelding 9, tekst 5
Lees tekst 5.
Ook de nationaalsocialisten ontwikkelden een visie op architectuur. Hitler zei
hierover in 1937: “Ons grote bouwprogramma is een tonicum (geneesmiddel)
tegen het minderwaardigheidscomplex van het Duitse volk. Wie een volk wil
opvoeden, moet het zichtbare redenen geven om trots te zijn.”
Op afbeelding 9 zie je een project voor een grote hal van Hitlers architect Albert
Speer.
232pLeg aan de hand van twee aspecten uit hoe de vormgeving van dit gebouw zou
kunnen bijdragen aan de ‘trots van het Duitse volk’.
tekst 6, video 4, video 5
Lees tekst 6.
In tekst 6 staat dat vanaf 1933 de nationaalsocialisten niet alleen de vrijheid van
veel kunstenaars aan banden legden, maar zich ook actief gingen bemoeien met
de artistieke inhoud van de kunsten.
In juni 1937 organiseerden de nationaalsocialisten twee kunsttentoonstellingen:
de tentoonstelling ‘Entartete Kunst’ (zie videofragment 4) en de ‘Grosse
Deutsche Kunstausstellung’ (zie videofragment 5). Deze twee tentoonstellingen
hadden een verschillend doel en de wijze van tentoonstellen hield daarmee
verband.
244pLeg voor elk van de tentoonstellingen uit wat het beoogde doel was. Noem ook
twee verschillen in de wijze van tentoonstellen.
afbeelding 10
Op de tentoonstelling van Entartete Kunst werd ook expressionistische kunst
getoond zoals werk van Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938).
Op afbeelding 10 zie je het schilderij ‘Zelfportret als soldaat’ van Kirchner uit
1915. Kirchner had zich in de Eerste Wereldoorlog in 1914 aangemeld als
vrijwilliger bij de militaire dienst. Anderhalf jaar later kwam hij terug, lichamelijk
gezond maar psychisch gebroken. Het schilderij op afbeelding 10 kan worden
opgevat als uitbeelding van zijn psychische gesteldheid.
251pGeef aan de hand van de voorstelling aan, op welke manier Kirchner laat zien
dat hij psychisch gebroken is.
afbeelding 11
Op afbeelding 11 zie je het schilderij ‘Diana’s rust’ van Ivo Saliger uit 1939/1940.
Dit schilderij kwam wel aan de smaak van Hitler tegemoet en was te zien op de
‘Grosse Deutsche Kunstausstellung’.
262pLeg aan de hand van twee aspecten van de voorstelling uit waarom dit schilderij
zo goed paste binnen de nationaalsocialistische ideologie.
afbeelding 12, afbeelding 13
De nationaalsocialisten vonden de expressionistische kunst van Kirchner
ontaard. Maar ook minder aanstootgevende kunstwerken wezen zij af. Zo kwam
het beeld ‘Johannes’ van Gerhard Marcks uit 1936 (afbeelding 12) niet in
aanmerking om te worden opgenomen in de ‘Grosse Deutsche
Kunstausstellung’. Het beeld ‘Zehnkämpfer’ (tienkamper) van Richard Scheibe
uit 1936 (afbeelding 13) was wel opgenomen in die tentoonstelling.
272pLeg uit waarom het beeld van ‘Johannes’ niet en dat van de ‘Zehnkämpfer’ wel
werd opgenomen in de ‘Grosse Deutsche Kunstausstellung’.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de Duitse bezetter ook in Nederland een
actief kunstbeleid gevoerd. Na de bevrijding is Nederland doorgegaan met het
voeren van een kunstbeleid, maar dit werd geschoeid op een andere leest. Bij
het toekennen van rijkssubsidies aan kunstenaars, musea en theatergroepen liet
de minister zich adviseren door de ‘Raad voor de Kunst’ (tegenwoordig de ‘Raad
voor Cultuur’) waarin kunstenaars en andere deskundigen op het gebied van de
kunst zitting hadden.
De minister doet zelf geen uitspraken over de kwaliteit van de kunst.
281pGeef aan waarom het zo is geregeld dat de minister zich bij het toekennen van
subsidies niet zelf bemoeit met de kwaliteit van de kunst.
opgave 4fragment niet op de siteBlok 4
Dit blok gaat over vroege ontwikkelingen in de elektronische muziek en over
toepassingen in de popmuziek.
muziek 1
Componisten maken in hun muziekstukken soms gebruik van alledaagse
geluiden, bijvoorbeeld het geluid van vogels, bellen of sirenes. Deze geluiden
staan in een dergelijke compositie niet op zichzelf, maar zijn een onderdeel van
de muziek.
Ontwikkelingen in de geluidstechniek in de twintigste eeuw boden nieuwe
muzikale mogelijkheden. De Franse klanktechnicus en componist Pierre
Schaeffer (1910-1995) legde alledaagse geluiden vast op grammofoonplaten en
later geluidsband. In zijn studio maakte hij van geluiden muzikale composities
die hij ‘musique concrète’ noemde.
Muziekfragment 1 is een gedeelte uit ‘Étude aux chemins de fer’ (letterlijk: een
muzikale studie naar de spoorwegen) van Schaeffer uit 1948. Het is een
klankmontage geheel gemaakt uit spoorweggeluiden.
292pGeef aan de hand van twee elementen aan waarom dit een muzikale compositie
genoemd kan worden.
muziek 1, muziek 2
Een paar jaar na de eerste experimentele composities van Schaeffer werd in
Keulen de ‘Studio für elektronische Musik’ (studio voor elektronische muziek)
opgericht. In deze Studio componeerde men niet met opgenomen alledaagse
geluiden, maar met klanken die werden opgewekt door elektronische
apparatuur, zoals toongeneratoren. Een voorbeeld van zo’n compositie is
‘Klangstudie I’ (klankstudie I) uit 1952 van Herbert Eimert (1897-1972), een van
de pioniers op het gebied van de elektronische muziek. Muziekfragment 2 is een
gedeelte daaruit.
Hoewel muziekfragment 1 en 2 beide studies zijn, klinkt muziekfragment 2 meer
als ‘echte’ muziek, onder meer omdat de klanken lijken te worden voortgebracht
door muziekinstrumenten.
301pNoem nog een andere reden waarom muziekfragment 2 meer klinkt als ‘echte’
muziek.
tekst 7
Lees tekst 7.
In het Natlab van Philips konden componisten experimenteren met
geluidselektronica, zonder dat zij rekening hoefden te houden met de
commerciële belangen van het bedrijf.
311pNoem een reden waarom Philips deze componisten zoveel ruimte bood.
muziek 3, tekst 7
Muziekfragment 3 is een gedeelte van het in tekst 7 genoemde nummer ‘Song of
the Second Moon’ van Dick Raaijmakers. De klanken zijn elektronisch opgewekt
en met behulp van bandrecorders samengesteld. Het is een van de eerste
voorbeelden van populaire elektronische muziek.
322pNoem twee redenen waarom deze elektronische muziek makkelijk toegankelijk
is voor een groot publiek.
In de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw gaan elektronische geluiden en
effecten steeds vaker een rol spelen in de populaire muziek. De komst van de
synthesizer en later de muziekprogramma’s voor computers hebben voor grote
veranderingen gezorgd in de muziek zelf én in de muziekproductie. In de
muziekindustrie is het gebruik van computergestuurde muziekprogramma’s niet
meer weg te denken. Een belangrijk voordeel voor de muziekproducenten is de
kostenbesparing die het gebruik van deze programma’s oplevert.
332pNoem twee redenen waarom het gebruik van computergestuurde
muziekprogramma’s kostenbesparend is voor de muziekproducenten.
tekst 8, video 6
De Duitse popgroep Kraftwerk maakt vanaf het begin van de jaren ’70 muziek
met uitsluitend synthesizers en computers. In 2004 maakte de groep een
wereldtournee waarbij ook in Nederland een concert werd gegeven. In dit
concert werden zowel oude als nieuwere nummers ten gehore gebracht.
Op videofragment 6 zie je een gedeelte uit het nummer ‘The Man-Machine’ van
Kraftwerk uit 1978.
Lees tekst 8.
In tekst 8 zegt de recensent: “ze maken muziek waarbij ze de verschillen tussen
mens en machine trachten te verdoezelen - of in elk geval camoufleren”.
343pVerklaar deze uitspraak van de recensent aan de hand van drie aspecten uit
videofragment 6.
tekst 8, video 7
Videofragment 7 is een gedeelte uit het nummer ‘Planet of Visions’ van
Kraftwerk uit 2004.
In de laatste zin van de recensie staat dat “de troef van Kraftwerk anno 2004
bovenal het totale design is”.
351pWat wordt bedoeld met het ‘totale design’?
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
tekst 8
In tekst 8 wordt gezegd dat bij het concert van Kraftwerk, waar alleen computers
gebruikt worden, “het volstrekt onduidelijk is of er ook maar iets live wordt
gespeeld”.
Bij veel andere popconcerten worden muziekapparatuur en computers meestal
gebruikt in combinatie met instrumenten en/of zang.
362pWat kan het gebruik van instrumenten en/of zang toevoegen aan een
popconcert als je dit vergelijkt met het concert van Kraftwerk? Noem twee
aspecten.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
