Eindexamen kunst havo 2003 tijdvak 1 – opgaven en antwoorden

opgave 1fragment niet op de siteBlok 1

Dit vragenblok gaat over de concertpraktijk in de negentiende eeuw en het kunstlied, toegespitst op muziek van Franz Liszt en Franz Schubert. Konrad Boehmer schrijft in de Grote Winkler Prins 1 : “Sinds de Franse Revolutie maakte het beroep van componist zich vrij van alle directe bindingen. Artistiek werd de componist autonoom 2 en economisch werd hij een vrije producent.”

→ Wat wordt bedoeld met “de componist werd artistiek autonoom en een vrije producent” ? De toename van de zelfstandigheid van de componist werd mede mogelijk gemaakt door bepaalde uitvindingen, zoals die van de lithografie.

→ Leg uit hoe deze uitvinding daarin een rol speelde. Hoewel al veel eerder concerten werden gegeven en opera’s uitgevoerd, is de bouw van concertzalen meer een negentiende-eeuws verschijnsel.

→ Beargumenteer door welke maatschappelijke ontwikkeling die bouw gestimuleerd werd. muziek 1 Lees tekst 1. tekst 1 Franz Liszt trad vaak op in grote concertzalen. Hij bracht daarbij dikwijls eigen composities ten gehore. Muziekfragment 1 is het slot van de door hem gecomponeerde Mefisto 3 -wals. De Mefisto-wals werd indertijd door het publiek razend enthousiast ontvangen.

→ Beschrijf een element van deze muziek waaruit dit enthousiasme te verklaren is. afbeelding 1 Liszt trad evenals vele andere musici niet alleen op in concertzalen, maar speelde ook op huisconcerten. Huisconcerten waren zeer populair. Daar kon men luisteren naar muziek voor kleine bezetting, kamermuziek geheten. Afbeelding 1 is een schilderij van Julius Schmid. Hierop zie je een zogenaamde ‘Schubertiade’: een huisconcert door de componist en pianist Franz Schubert (1797-1828), hier aan de piano omringd door vrienden.

→ Geef twee redenen voor de populariteit van dergelijke huisconcerten. Tijdens huisconcerten werden vaak liederen uitgevoerd. Het kunstlied, een compositie voor zangstem en piano op gedichten van tijdgenoten zoals Goethe en Heine, was een van de populairste muzikale genres in de Romantiek.

→ Noem twee redenen waarom het kunstlied juist in de Romantiek zo geliefd was. muziek 2 Schubert schreef in 1827, één jaar voor zijn dood, de liederencyclus ‘Winterreise’. Hij was tekst 2 toen erg ziek en eenzaam. De 24 liederen op tekst van de dichter Wilhelm Müller, vertellen het verhaal van een man die door een winterlandschap zwerft. Gelukkige herinneringen uit het verleden worden afgewisseld met gedachten over een ongelukkige toekomst. Muziekfragment 2 is ‘Frühlingstraum’, het elfde lied uit ‘Winterreise’. Tekst 2 bevat de tekst en de vertaling van het lied.

→ Noem uit het lied ‘Frühlingstraum’ drie romantische thema’s op basis van de tekst. noot 1 gedrukte versie, 8 e druk, band 6, p. 410 noot 2 zelfstandig, onafhankelijk noot 3 naam van de duivel in het Faustverhaal

muziek 2 tekst 2 Schubert heeft het lied ‘Frühlingstraum’ onderverdeeld in twee gelijke delen van elk drie coupletten. Ook in de pianobegeleiding is deze onderverdeling hoorbaar.

→ Geef per couplet kort de inhoud weer en leg uit hoe deze inhoud in de pianobegeleiding uitgedrukt wordt. Je hoeft dit alleen te doen voor óf couplet 1 t/m 3 óf couplet 4 t/m 6.

opgave 2Blok 2

Dit vragenblok heeft als onderwerp de wereldtentoonstellingen in de negentiende eeuw in

Londen en Parijs, alsmede de invloeden en effecten hiervan op de kunst en vormgeving in

de negentiende en begin twintigste eeuw.

In de eerste helft van de negentiende eeuw werd Groot-Brittannië op het gebied van handel

en industrie de grootste en machtigste natie van de wereld. Dit was een direct gevolg van

de industriële revolutie die daar ontstaan is.

93p

Noem de belangrijkste uitvinding die ten grondslag ligt aan de industriële revolutie.

Noem tevens twee manieren waarop deze uitvinding bijdroeg aan de sterke economische

groei.

In 1851 vond in Londen de eerste wereldtentoonstelling plaats in het Crystal Palace (zie

^afbeelding3 afbeelding 2 en 3). Groot-Brittannië was als leidende industriële natie de initiatiefnemer.

Als doel van de wereldtentoonstellingen wordt vaak genoemd het bevorderen van de

handelsbetrekkingen. Er zijn echter nog meer motieven.

102p

Noem er twee.

Het Crystal Palace werd ontworpen door Joseph Paxton. Zijn ontwerp werd onder meer

^afbeelding3 gekozen omdat het gebouw snel opgetrokken kon worden.

111p

Door welke technische vernieuwing kon het Crystal Palace zo snel gebouwd worden?

In de catalogus bij de wereldtentoonstelling van 1851 staat: “The first impression

conveyed⁴ to the mind of a visitor, inexperienced in the science of architecture, on entering

the building, is a sense of insecurity, […].”

De catalogus noemt ook een reden voor dit gevoel van onveiligheid.

121p

Wat zou die reden kunnen zijn?

afbeelding2

Het Crystal Palace en later ook de Eiffeltoren (zie afbeelding 4), gebouwd voor de

wereldtentoonstelling van 1889, werden gezien als moderne vormen van bouwkunst.

132p

Leg aan de hand van stijl en techniek uit, waarom het Crystal Palace en de Eiffeltoren in die

tijd als modern beschouwd werden.

In de loop van de negentiende eeuw nam de vraag naar grote, functionele gebouwen steeds

meer toe.

142p

Noem nog twee van dergelijke typen nieuwe gebouwen en beargumenteer waarom de vraag

hiernaar in de negentiende eeuw toenam.

overgedragen

Na de eerste wereldtentoonstelling in Londen volgden andere in de hele (westerse) wereld,

bijvoorbeeld in Parijs in 1855, 1867, 1889 en 1900.

In Frankrijk legde men een sterk accent op artistieke producten. Daarom werd geregeld

dat, als er een wereldtentoonstelling plaatsvond, gelijktijdig de jaarlijkse Salon-

tentoonstelling werd gehouden.

De Salon-tentoonstelling werd volgens een bepaalde procedure samengesteld.

152p

Leg uit wat deze procedure inhield.

De schilder Gustave Courbet (1819-1877) mocht niet meedoen met de Salon-

tentoonstelling van 1855. Daarom richtte hij zijn eigen paviljoen in, naast het gebouw van

de wereldtentoonstelling. Hij noemde dit het ‘paviljoen van het Realisme’. Hier hing ook

zijn schilderij ‘Een begrafenis te Ornans’ uit 1849/50 (zie afbeelding 5).

162p

Leg aan de hand van afbeelding 5 uit wat Courbet met het Realisme beoogde. Noem daarbij

twee voorbeelden.

De schilder Vincent van Gogh (1853-1890) onderging meerdere invloeden, waaronder het

^afbeelding7 Realisme van Courbet, het Impressionisme en de Japanse prentkunst. De Japanse

^afb.6en7 prentkunst kreeg door de wereldtentoonstelling van 1867 bekendheid. Van Gogh kocht

vanaf zijn aankomst in Parijs in 1886 Japanse prenten. Op afbeelding 6 zie je een prent van

de Japanse kunstenaar Ando Hiroshige uit 1857. Op afbeelding 7 zie je ‘Het nachtcafé’

van Van Gogh uit 1888. Dit schilderij bevat vormgevings- of stijlelementen uit zowel het

Realisme als de Japanse kunst.

172p

Noem twee elementen uit de Japanse kunst die Van Gogh verwerkt heeft in het werk op

afbeelding 7.

De Japanse kunst werd een rage. Deze rage kreeg de naam ‘Japonisme’. Ook de Jugendstil

_afbeelding9 en Art Nouveau ontleenden veel elementen aan de Japanse kunst. Op afbeelding 8 zie je

een Metro-ingang ontworpen door Hector Guimard voor de wereldtentoonstelling van

1900. Op afbeelding 9 zie je een detail daarvan.

182p

Noem aan de hand van afbeelding 8 en/of 9 twee kenmerken van de Art Nouveau.

opgave 3fragment niet op de siteBlok 3

Dit vragenblok gaat over de theaterman Albert van Dalsum, zijn expressionistische ideeën en experimenten. tekst 3 Videofragment 1 is een gedeelte uit een interview met Van Dalsum uit 1968. tekst 4 Lees tekst 3 en 4 en bekijk videofragment 1. video 1 Het expressionisme wordt meestal in verband gebracht met de schilderkunst. Maar ook de theaterman Van Dalsum voelde zich expressionist.

→ Wat is voor Van Dalsum de kern van het expressionistisch theater? tekst 4 Van Dalsum citeert in zijn voordracht (zie tekst 4) een uitspraak van Kandinsky.

→ Geef één reden waarom Van Dalsum Kandinsky citeert. tekst 4 Van Dalsum noemt in zijn voordracht (zie tekst 4) kubisme, futurisme en expressionisme naast elkaar.

afbeelding 10 Ten dienste van zijn betoog scheert Van Dalsum de stromingen kubisme, futurisme en afbeelding 11 expressionisme over één kam. In de beeldende kunst verschilden de stromingen onderling afb.10en11 aanmerkelijk. Op afbeelding 10 zie je ‘Studie voor Compositie VII’ van Kandinsky uit 1913, een voorbeeld van expressionisme. Op afbeelding 11 zie je ‘De viool’ van Picasso uit 1912, een voorbeeld van kubisme.

→ Noem tussen het expressionisme en het kubisme in de beeldende kunst: - één verschil ten aanzien van de wijze waarop de vormen tot stand zijn gekomen, en - één verschil ten aanzien van het kleurgebruik. afbeelding 12 tekst 3 tekst 4 video 1 Van Dalsum was actief als acteur en regisseur. Daarnaast ontwierp hij ook zelf decors, zoals dat op afbeelding 12.

→ Noem één van zijn ideeën over het expressionisme die je in dit decor terugziet. afbeelding 13 tekst 5 Lees tekst 5 en bekijk afbeelding 13.

→ Leg uit waarom het gebruik van een masker goed aansluit bij de ideeën van Van Dalsum over het expressionistisch toneel. video 2 Videofragment 2 is een stuk uit het televisieprogramma ‘Andere Tijden’ van 1 maart 2001 video 3 over de rel rond de opvoering van het toneelstuk ‘De Beul’ in 1935. (N.B. Het begin van videofragment 2 bestaat alleen uit gesproken tekst, die tevens wordt afgedrukt.) Videofragment 3 is een ander gedeelte uit het interview met Van Dalsum uit 1968. Bekijk videofragment 2 en 3. In 1935 voerde Van Dalsum ‘De Beul’ van Pär Lagerkvist op, hoewel hij toen wist dat dit stuk problemen op kon leveren.

→ Waarom vond Van Dalsum dat hij dit stuk absoluut moest spelen? video 2 De experimentele toneelstukken van Van Dalsum, zoals ‘De Beul’, hadden een multi- disciplinair karakter.

→ Noem vier disciplines die Van Dalsum toevoegde aan toneelspelen. video 2 De voorstelling ‘De Beul’ werd uiteindelijk verboden door de minister van Binnenlandse Zaken nadat er kamervragen over waren gesteld. In de inleiding van videofragment 2 werd gesproken over actuele problemen rond een film en een theaterstuk.

→ Noem twee argumenten van voorstanders en twee argumenten van tegenstanders over het verbieden in het algemeen van theatervoorstellingen. Geef daarna jouw eigen oordeel op basis van een afweging van argumenten.

opgave 4fragment niet op de siteBlok 4

Dit vragenblok gaat over de film ‘Dancer in the Dark’ van de regisseur Lars von Trier. Deze film heeft in 2000 op het filmfestival van Cannes de Gouden Palm gewonnen. tekst 6 Lees tekst 6. Regisseurs die zich wilden aansluiten bij Dogma ‘95 legden een zogenaamde ‘eed van puurheid’ af: zij beloofden de Dogma-regels trouw te zijn.

tekst 6 Uit tekst 6 is op te maken dat Dogma ‘95 onder andere een reactie is op bepaalde ontwikkelingen in de massacultuur, die volgens Dogma schadelijk waren voor het artistieke gehalte van film.

→ Leg dit uit. tekst 7 Lees tekst 7 en 8. tekst 8 De twee hoofdpersonages in Dancer in the Dark, Selma en Kathy, zijn afkomstig uit het voormalige, communistische Oostblok. In de film komt het, vooral in de fabriek en in de rechtszaal, regelmatig tot een vergelijking tussen de Amerikaanse en de communistische cultuur.

→ Geef een mogelijke, inhoudelijke reden waarom Lars von Trier het verhaal in Amerika laat spelen. video 4 Videofragment 4 is een scène in de fabriek waar Selma en Kathy werken. video 5 Videofragment 5 is een scène met Selma en haar aanbidder met een rijdende trein. video 6 Videofragment 6 is een scène uit de rechtszaak tegen Selma. Bekijk de videofragmenten 4, 5 en 6. Alle drie de fragmenten bestaan uit een (korte) speelscène, gevolgd door een musicalscène. Von Trier hanteert bij de overgang van de speel- naar de musicalscènes steeds dezelfde aanpak ten aanzien van de componenten filmregie , muziek en spelregie .

→ Beschrijf voor twee van de drie componenten op welke manier dit overgangsmoment wordt gerealiseerd. Leg bij elke component uit welk effect Von Trier daarmee bereikt. video 4 video 5 De dansscènes werden gemaakt door Vincent Patterson, een choreograaf die ook de dans video 6 voor videoclips van onder andere Madonna en Michael Jackson gemaakt heeft. Ook in de dansscènes van Dancer in the Dark zijn kenmerken van de videoclip aanwezig.

→ Beschrijf aan de hand van videofragment 4, 5 en/of 6 voor zowel de choreografie als de filmregie een kenmerk van de videoclip. tekst 6 video 4 Lees nogmaals tekst 6. video 5 Von Trier heeft bij het maken van Dancer in the Dark een aantal regels van Dogma ‘95 aan video 6 zijn laars gelapt. Zo heeft hij de film niet ter plekke in Amerika opgenomen, maar ergens in Zweden op plaatsen die naar zijn zeggen Amerikaans aandoen.

→ Noem nog twee andere Dogma-regels die Von Trier niet heeft nageleefd. Beargumenteer je antwoord. video 4 Hoewel de regisseur zich niet strikt aan zijn regels gehouden heeft, is de geest van Dogma video 5 ‘95 wel degelijk herkenbaar in Dancer in the Dark. Dit is zelfs te constateren in de video 6 musicalscènes (zie de videofragmenten 4, 5 en 6) die afwijken van de gangbare stijl van een musicalfilm.