Eindexamen filosofie havo 2009, tijdvak 1

Leg uit welke kritiek Wittgenstein heeft op de mogelijkheid van het geven van

wezensdefinities.

Pas deze kritiek toe op het begrip ‘utopie’ en maak daarbij gebruik van de

metafoor van familiegelijkenissen.

In veel utopieën spelen technische ontwikkelingen een belangrijke rol. Zo staat

de technische wetenschap in ‘Het Nieuwe Atlantis’ (1627) van Francis Bacon in

het teken van het vergroten van het menselijke geluk door de leden van

‘Salomons Huis’.

Vier eeuwen later blijkt in onze tijd dat die technische wetenschappen

daadwerkelijk een enorme invloed hebben op het dagelijks leven.

In sommige opzichten lijken we tegenwoordig te leven in de utopie van Bacon,

waarin de drie doelen van de leden van Salomons Huis zijn bereikt met behulp

van de techniek.

Noem de drie doelen van de leden van Salomons huis, zoals die bij Bacon

worden beschreven.

Geef bij elk van deze doelen een voorbeeld uit de hedendaagse samenleving

waaruit blijkt hoe deze doelen zijn gerealiseerd.

Bacon beschouwt de natuur in ‘Het Nieuwe Atlantis’ dus als maakbaar.

Maar bij wat de mensen uit de natuur maken, tonen ze duidelijk hun

afhankelijkheid van God. De dienstbaarheid van de natuur heeft bij Bacon dus

een religieus fundament.

Geef twee voorbeelden van handelingen waaruit blijkt dat het dienstbaar zijn van

de natuur in ‘Het Nieuwe Atlantis’ een religieus fundament heeft.

Een technische ontwikkeling in onze samenleving die vele mensen tot de

verbeelding spreekt, heeft te maken met de ontwikkeling van robots.

De eerste robots werden in de industrie gebruikt waar ze eindeloos mechanisch

werk verrichtten.

Tegenwoordig worden ook op andere gebieden robots gebruikt: bij missies op

de oceaanbodem, bij het werken in de buurt van vulkanen of bij onderzoek op de

planeet Mars. Japanse bedrijven als Honda en Toyota ontwikkelen humanoïde

of menselijke robots die kunnen assisteren bij huishoudelijke taken als deuren

openen, de krant van de deurmat halen en het zetten van koffie of thee.

Duidelijk is dat robots in de toekomst tot steeds meer in staat zijn en een eigen

leervermogen zullen bezitten. Bovendien gaan robots door de combinatie van

levend weefsel en duurzame materialen uiterlijk steeds meer op mensen lijken.

Maar andersom zijn mensen al veel kunstmatiger en robotachtiger geworden

dan ze beseffen. In het alledaagse leven maken ze immers allang gebruik van

machinale hulpmiddelen als pacemakers, kunstknieën en kunstheupen.

Deze ontwikkeling is voor de Amerikaanse filosofe Donna Haraway de

aanleiding om allerlei tegenstellingen, zoals tussen lichaam en geest of tussen

machine en organisme, aan te vallen. In haar boek ‘Een Cyborg Manifest’ stelt

zij:

Ben je het met Haraway eens dat de tegenstelling tussen machine en organisme

gedateerd is?

Geef een argumentatie voor je antwoord waarin je duidelijk maakt wat deze

tegenstelling inhoudt en verwerk daarbij de gegevens uit tekst 1.

Volgens de Britse specialist in kunstmatige intelligentie David Levy zullen de

ontwikkelingen zover gaan dat robots in de toekomst zelfs onze vrienden of

liefdespartners kunnen worden. Nu is het al zo dat sommige mensen verliefd

kunnen worden op iemand via het internet, terwijl die ‘iemand’ een programma

blijkt te zijn.

Bovendien blijkt uit sommige onderzoeken dat er hondenbezitters zijn die meer

van hun honden houden dan van mensen. Als mensen, stelt Levy, liefde voor

dieren kunnen voelen, dan zal dat zeker lukken voor robots.

bron: www.avland.co.uk/sony/ers7/ers-7.htm

Zo’n robot kan de vorm hebben van een hond, zoals Aibo op foto 2, maar kan

ook de vorm hebben van een mens.

Beschrijf in het kort het gedachte-experiment van Nozick.

Geef daarbij aan in hoeverre dit gedachte-experiment tot werkelijkheid wordt in

de ontwikkeling van ‘menselijke’ robots zoals Levy die beschrijft.

Noem daarbij een overeenkomst en een verschil.

Het is de vraag of wat Levy hier beargumenteert ten aanzien van intieme relaties

met robots moreel aanvaardbaar is. Worden hier geen morele grenzen

overschreden?

Ook in technische utopieën wordt dit soort vragen aan de orde gesteld: wordt de

natuur van de mens bepaald door zijn fysieke behoeften of door zijn fysieke

tekorten en mogen deze tekorten worden gecompenseerd door

wetenschappelijke en technische middelen? Mogen we zonder voorbehoud

technische middelen aanwenden om aan onze behoeften te voldoen en

gelukkiger te worden? Wat is geluk en wat zijn onze werkelijke behoeften?

Het vraagstuk over onze werkelijke behoeften speelt in de geluksopvatting van

Thomas More een grote rol. Hij maakt daarbij een onderscheid tussen echte en

onechte behoeften.

Beargumenteer in welk opzicht robots – zoals David Levy die beschrijft in tekst 2

– zouden passen in de gedachten van Mores Utopia en in welk opzicht robots

daarin niet zouden passen.

Betrek bij je argumentatie het onderscheid dat More maakt tussen echte en

onechte behoeften.

Bij het ontwerpen van utopieën wordt er altijd van uitgegaan dat de samenleving

op de een of andere manier maakbaar is.

Maar de vraag daarbij was tot voor kort of de menselijke natuur zich wel zo

gemakkelijk laat aanpassen of veranderen. Moderne ontwikkelingen in de

biotechnologie laten echter zien dat het wel degelijk mogelijk is om de natuur

van de mens aan te passen.

Dat roept onmiddellijk de principiële vraag op of we de menselijke natuur

zomaar mogen aanpassen.

Francis Fukuyama heeft zich in verband met de biotechnologie daarover

negatief uitgesproken. Het is de vraag of de argumenten die Fukuyama voor zijn

standpunt ten opzichte van de biotechnologie aandraagt, ook gelden ten aanzien

van de ontwikkeling van robots die sprekend op mensen lijken: humanoïde

robots.

Geef aan wat de opvatting van Fukuyama is over moderne ontwikkelingen in de

biotechnologie, waarin de menselijke natuur wordt aangepast.

De ingenieurs van Salomons Huis in het ‘Het Nieuwe Atlantis’ van Bacon staan

positief tegenover het verbeteren van de menselijke natuur. Dit roept de vraag

op of technologische ontwikkelingen die ingrijpen in de menselijke natuur gezien

moeten worden als utopisch of als dystopisch.

Moet het produceren van humanoïde robots volgens jou als utopisch of

dystopisch worden beschouwd?

Leg in je argumentatie uit in hoeverre je eigen opvatting over de menselijke

natuur aansluit bij die van Bacon of Fukuyama.

Minority Report is een Amerikaanse sciencefiction film uit 2002, geregisseerd

door Steven Spielberg. Een belangrijke rol is weggelegd voor Tom Cruise.

De film laat een toekomstige wereld zien: het verhaal speelt zich af in 2054. Die

wereld verschilt niet zo heel veel van de wereld van 2002, al komen er wel

futuristische wapens en transportmiddelen in voor die gebruikelijk zijn in dit soort

films.

Maar toch is er één heel groot verschil: in het jaar 2054 bestaat in de

Amerikaanse stad waar het verhaal zich afspeelt, namelijk Washington, moord

helemaal niet meer.

Men kan in 2054 namelijk in de toekomst ‘schouwen’: alle toekomstige

‘schuldigen’ worden door een politie-eenheid opgepakt en gestraft nog vóór ze

hun misdaad hebben begaan. Zogenaamde ‘Pre-Cogs’, drie wezens die zeer

getalenteerd zijn, vangen signalen op over moorden die nog niet gebeurd zijn en

sturen die beelden door naar Pre-Crime-topman John Anderton, die vervolgens

zijn politie-eenheid inzet om toekomstige moordenaars op te sporen.

Het systeem werkt perfect: de Pre-Cogs vergissen zich nooit en moord vindt dus

niet meer plaats in Washington. Als de overheid dan na zes jaar overweegt om

het systeem ook nationaal te gaan toepassen, is Anderton meer dan ooit

overtuigd dat Pre-Crime werkt.

Hij heeft geen reden om het systeem in twijfel te trekken, totdat het zich tegen

hem zelf keert. De Pre-Cogs sturen hem namelijk een beeld van een

opmerkelijke toekomstig moordenaar door: John Anderton zelf. Binnen 36 uur

zal deze topman van de Pre-Crime afdeling dus zelf iemand vermoorden – die

hij op dat moment nog niet eens kent. Nu hij op de huid gezeten wordt door zijn

eigen eenheid, duikt Anderton onder in de hightech-stad Washington en gaat hij

op zoek naar onvolkomenheden in het systeem dat hij de afgelopen zes jaar zo

trouw is geweest.

Uiteindelijk lukt hem dat en worden de Pre-Cogs bevrijd en de Pre-Crime

afdeling opgeheven.

Minority Report is een film die zich afspeelt in het jaar 2054 en gaat over het

terugdringen van de criminaliteit door de Pre-Cogs, wezens die een moord

kunnen voorspellen. De naam ‘Pre-Cog’ is afgeleid van pre-cognitie; dit betekent

letterlijk ‘vóór-het-denken of voor de kennis’.

Men onderscheidt over het algemeen twee soorten utopieën: de sociale en de

technische.

Wat verstaat men onder een sociale utopie en wat verstaat men onder een

technische utopie?

Leg vervolgens uit of het voorkomen van moord in de wereld van Minority

Report, zoals hierboven beschreven, kenmerken heeft van een sociale utopie of

van een technische utopie.

Ook Karl Marx heeft zich bezighouden met de toekomst. Hij heeft een

toekomstverwachting geschreven in de vorm van een manifest. In dit

Communistisch Manifest schrijft Marx:

Leg uit wat dat verschil is.

Op het einde van de film Minority Report krijgt agent John Anderton beelden te

zien van een moord die uitgerekend hijzelf binnen 36 uur zal plegen.

Hij slaat meteen op de vlucht en gaat op onderzoek uit omdat hij niet gelooft dat

hijzelf ook een potentiële moordenaar is. Zijn vlucht kan op het eerste gezicht

worden gezien als daad van paniek, maar Ernst Bloch zou het gedrag niet alleen

uit paniek verklaren.

Hoe zou Bloch het principe waarop het gedrag van John Anderton berust

benoemen en uitleggen?

Leg het principe van Bloch uit en pas dit toe op het gedrag van Anderton.

Aan utopieën liggen vaak visies op de maakbaarheid van de samenleving ten

grondslag. Dat is ook het geval in de film Minority Rapport, als we ons beperken

tot het Pre-Crime aspect in het verhaal.

Leg uit of er in Minority Report sprake is van maakbaarheid van de samenleving.

In onderstaand fragment uit Utopia van Thomas More spreekt hij over de

opvoeding van de mens in zijn ideale samenleving.

Bij het begin van elke maaltijd wordt iets voorgelezen met een zedelijke

strekking, maar kort, zodat het niet gaat vervelen. Hieraan knopen de ouders

een opvoedend gesprek vast – opvoedend maar daarom nog niet zwaar op de

hand en ook niet zonder humor. Ook houden zij geen lange vertogen die de hele

duur van de maaltijd in beslag nemen.

Integendeel, zij luisteren ook graag naar de jongeren, en lokken ze opzettelijk uit

hun tent, om een indruk te krijgen van ieders karakter en gaven; die komen bij

de maaltijd immers veel meer ongedwongen aan de dag.

We kunnen de visie op maakbaarheid uit Minority Rapport vergelijken met die

van Thomas More uit tekst 4.

Komen beide visies op maakbaarheid overeen of verschillen ze van elkaar?

Geef een argumentatie voor je antwoord.

Als we de vraag stellen naar de wenselijkheid van een samenleving zoals wordt

weergegeven in Minority Rapport, komen we op het terrein van de ethiek.

Dat mensen niet veroordeeld kunnen worden om wat zij denken, maar slechts

om wat zij daadwerkelijk doen of gedaan hebben, lijkt in onze huidige

samenleving vanzelfsprekend te zijn.

Toch zijn in onze hedendaagse samenleving aspecten te herkennen van de

wereld die in Minority Report wordt uitgebeeld: mensen worden opgepakt tijdens

voetbalwedstrijden als zij zich als hooligan dreigen te gaan gedragen. En

mensen die te veel informatie opvragen over mogelijke terreurdoelen als

bijvoorbeeld Schiphol worden als mogelijke toekomstige schuldige in het oog

gehouden.

Er lijkt in onze samenleving in dat opzicht dus langzaam een verschuiving plaats

te vinden richting ‘Minority Report’: zo word je door de politie gearresteerd als je

van plan bent een illegale daad te plegen.

Het gedrag van de agenten van de Pre-Crime afdeling kan zowel vanuit de

plichtethiek als vanuit de gevolgenethiek uitgelegd worden.

Leg uit dat dit gedrag van de agenten van de Pre-Crime afdeling zowel op grond

van de plichtethiek als op grond van de gevolgenethiek uitgelegd kan worden.

Geef in je antwoord duidelijk aan wat onder plichtethiek en wat onder

gevolgenethiek verstaan moet worden.

Naast films die in de toekomst spelen zijn er verschillende games of

computerspellen die de deelnemer in een virtuele, kleine utopie verplaatsen.

Een voorbeeld hiervan is het computerspel ‘Second Life’. Dit is een virtual reality

spel waarin de speler zijn uiterlijk door middel van een zogenaamde ’avatar’

naar wens kan aanpassen. Hij of zij kan ook huizen of andere voorwerpen naar

eigen wensen ontwerpen. Daarnaast heeft de speler een onbeperkte keuze om

zijn eigen identiteit en sociale gedrag te kiezen.

De vraag hierbij is in hoeverre wij verantwoordelijk zijn voor onze gedragingen in

die virtual reality en in hoeverre het virtuele gedrag bepalend mag zijn voor het

leven in de ‘echte wereld’.

Stel je bent in de echte wereld een aanhanger van de deugdethiek.

Zou jij je in het spel ‘Second Life’ als aanhanger van de deugdenethiek hetzelfde

gedragen als in de echte wereld of zou je je anders gaan gedragen?

Geef een argumentatie voor je antwoord.