bronnen

Eindexamen economie havo 2026, tijdvak 2

opgave 1Opgave 1 Druiven

Fruit bevat veel gezonde voedingsstoffen en vitamines. Fruit wordt
steeds populairder bij consumenten. Hierdoor is er sprake van een groei
van deze markt.
12p
Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering.
De populariteit van fruit onder consumenten is gestegen, wat heeft geleid
tot een verschuiving van de …(1)… van fruit naar …(2)....
Deze verschuiving leidt, bij een gelijk gebleven …(3)…, tot een …(4)…
prijs per kilo.
Kies uit:
bij (1) aanbodlijn / vraaglijn
bij (2) links / rechts
bij (3) aanbod / vraag
bij (4) gelijkblijvende / hogere / lagere
Een econoom onderzoekt de totale markt voor druiven binnen de EU.
Figuur 1 toont deze markt.
Figuur 1 Druivenmarkt binnen de EU
figuur bij de opgave
De vraaglijn geeft de betalingsbereidheid van consumenten weer voor
geproduceerde druiven binnen de EU.
Gebruik figuur 1.
21p
Bereken de maximale betalingsbereidheid van de consumenten.
Gebruik figuur 1.
32p
Bereken de totale marktomzet van druiven binnen de EU. Bereken
daarvoor eerst de evenwichtsprijs en evenwichtshoeveelheid.
De EU heeft kwaliteitseisen ingesteld voor druiven die ook gelden voor
de import van de EU. Een van de kwaliteitseisen is een beperking van de
hoeveelheid bestrijdingsmiddelen. De econoom stelt dat deze
kwaliteitseis gevolgen heeft voor de productiekosten van druiven.
42p
Leg uit wat het gevolg is van deze kwaliteitseis voor de productiekosten
van druiven binnen de EU.
De econoom onderzoekt de markt nadat de kwaliteitseis is ingegaan en
schetst daarin een toegenomen vraag naar in de EU geproduceerde
druiven (zie de uitwerkbijlage).
Gebruik de uitwerkbijlage.
52p
Toon aan of het totale surplus is toegenomen of afgenomen door de
toegenomen vraag. Doe het als volgt:
− Arceer de verandering van het totale surplus.
− Geef de verklaring voor de verandering van het totale surplus.
In de EU is er sprake van hoge inflatie. Een van de oorzaken zijn de
importbeperkende maatregelen. De econoom adviseert daarom de EU
om alle importbeperkende maatregelen af te schaffen.
62p
Leg uit welk effect het afschaffen van importbeperkende maatregelen
heeft op de inflatie in de EU.
Afrika produceert veel druiven. In 2025 was het Afrikaanse aandeel in de
omzet op de Europese markt 75%. In 2026 is dit aandeel gestegen naar
90%, terwijl de omzet op de Europese markt in dezelfde periode met 6%
daalde.
72p
Bereken met hoeveel procent de omzet van Afrikaanse druiven in Europa
is veranderd in 2026 ten opzichte van 2025.
Hoewel de consumptie van fruit veel positieve effecten heeft op de
gezondheid en welvaart van mensen, leidt een hogere import (en
transport) van fruit tot een lager groen bbp van de EU.
82p
Leg de twee negatieve effecten uit van fruitimport op het groen bbp.

opgave 2Opgave 2 Wat te doen met de poen?

De Nederlandse overheid heeft in 2018 een positief overheidssaldo. Door de hoogconjunctuur zijn de overheidsinkomsten in 2018 met 15% gestegen ten opzichte van 2017 naar € 337 miljard. De overheidsuitgaven zijn in…
92p
Bereken voor 2017 en voor 2018 de verandering van de Nederlandse
staatsschuld in miljarden euro’s.
Automatische stabilisatoren hebben invloed op het overheidssaldo.
102p
Noem twee automatische stabilisatoren.
Het bruto binnenlands product van Nederland in 2020 is € 772,7 miljard.
De staatsschuldquote is op dat moment 52,4%. De Nederlandse overheid
zou meer kunnen besteden als zij besluit de staatsschuld te laten oplopen
naar de EMU-norm van 60%.
112p
Bereken hoeveel miljarden euro’s de Nederlandse overheid meer zou
kunnen besteden in 2020.
Onder economen heerst verdeeldheid over wat de overheid het beste met
het overheidsoverschot kan doen: de staatsschuld verlagen of de
overheidsbestedingen laten toenemen.
Econoom A is een voorstander van het verlagen van de staatsschuld en
stelt:
I. Als de overheid in economisch goede tijden de staatsschuld
verlaagt, ontstaat er ruimte om in economisch slechte tijden de
overheidsuitgaven te verhogen.
II. Een verlaging van de staatsschuld kan via de vermogensmarkt tot
een hogere consumptie leiden.
122p
Leg uit dat econoom A volgens stelling I een voorstander is van een
anticyclisch begrotingsbeleid.
132p
Leg stelling II uit.
Econoom B is tegenstander van het verlagen van de staatsschuld. De
econoom stelt:
a De rente op een staatslening is nu −0,4%, terwijl de inflatie 2,8% is.
Niet aflossen dus!
b In de toekomst zal de beroepsbevolking krimpen, waardoor er te
weinig personeel zal zijn op de arbeidsmarkt. Door niet af te lossen
houdt de overheid geld over voor het financieren van innovatie
projecten.
142p
Leg stelling a uit. Maak hierbij gebruik van het begrip reële rente.
152p
Leg met behulp van stelling b uit dat een groter personeelstekort in de
toekomst kan worden voorkomen.

opgave 3Opgave 3 Venezuela

Venezuela is een land dat te maken heeft met een hoge inflatie.
Daarnaast heeft Venezuela een hoge werkloosheid (zie figuur 2).
Figuur 2 Percentage werkloze beroepsbevolking in de periode
2021-2026
figuur bij de opgave
Gebruik figuur 2.
161p
Bereken de procentuele stijging van het werkloosheidspercentage in 2022
ten opzichte van 2021.
172p
Leg uit dat hoge inflatie, via de binnenlandse bestedingen, kan leiden tot
een hogere werkloosheid.
De centrale bank van Venezuela besluit om in te grijpen om de hoge
inflatie te bestrijden.
182p
Leg uit hoe de centrale bank van Venezuela zal ingrijpen om de hoge
inflatie te bestrijden.
192p
Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering.
Venezuela heeft een negatief overheidssaldo en een negatief particulier
spaarsaldo. Hierdoor is het saldo lopende rekening van de
betalingsbalans …(1)…. Door hogere rentebetalingen aan het buitenland
zal het saldo lopende rekening van de betalingsbalans …(2)….
Internationale beleggers hebben geen vertrouwen in de Venezolaanse
overheid. Hierdoor zal de rente op nieuwe staatsobligaties …(3).... Als de
overheid een geloofwaardig onderpand kan aanbieden, zal de rente
…(4)….
Kies uit:
bij (1) negatief / positief
bij (2) verslechteren / niet veranderen / verbeteren
bij (3) dalen / stijgen
bij (4) dalen / stijgen
Venezuela heeft een staatsschuldquote van 126% van het bbp en kan niet
meer aan de rentebetalingen voldoen. De overheid vraagt daarom aan
buitenlandse beleggers of zij een deel van de schuld willen kwijtschelden.
Hierdoor zou er financiële ruimte ontstaan voor economische groei,
waardoor de overige staatsschuld wel kan worden afbetaald.
202p
Leg uit dat er een risico is op moral hazard van de Venezolaanse
overheid.

opgave 4Opgave 4 Stop: verkeersbordenkartel

De overheid van Nederland doet een aanbesteding voor nieuwe verkeersborden. Hiervoor vraagt ze alle vijf ondernemingen die actief zijn op deze markt, om een bod uit te brengen. De ondernemingen weten niet van elkaar wat de hoogte is van het bod dat zij gaan uitbrengen. De overheid kiest voor het…

De overheid van Nederland doet een aanbesteding voor nieuwe verkeersborden. Hiervoor vraagt ze alle vijf ondernemingen die actief zijn op deze markt, om een bod uit te brengen. De ondernemingen weten niet van elkaar wat de hoogte is van het bod dat zij gaan uitbrengen. De overheid kiest voor het laagste bod, omdat de productie en levering bij elke onderneming hetzelfde is.

Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering. De markt voor verkeersborden heeft kenmerken van de marktvorm ...(1)… met een …(2)… product. Bij deze aanbesteding is er sprake van …(3)… en als gevolg hiervan leidt deze aanbesteding tot een …(4)… bod. Kies uit: bij (1) volledige…

Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering. De markt voor verkeersborden heeft kenmerken van de marktvorm ...(1)… met een …(2)… product. Bij deze aanbesteding is er sprake van …(3)… en als gevolg hiervan leidt deze aanbesteding tot een …(4)… bod. Kies uit: bij (1) volledige mededinging / monopolistische concurrentie / oligopolie bij (2) homogeen / heterogeen bij (3) asymmetrische informatie / averechtse selectie bij (4) laag / hoog Het aantal verkeersborden dat moet worden geproduceerd, is te groot voor één onderneming. De onderneming Rond en de onderneming Kruis zijn al herhaaldelijk met elkaar in gesprek geweest en hebben een geheime afspraak over hun productie en het bod dat zij gaan uitbrengen. Deze ondernemingen vormen dus een kartel.

Leg uit dat het kartel leidt tot negatieve externe effecten. Als er sprake zou zijn van een maximumprijs van de overheid op de markt voor verkeersborden dan heeft dat invloed op deze markt.
Welke uitspraak is juist? Een maximumprijs van de overheid op verkeersborden zorgt voor A een verschuiving van de aanbodlijn naar links. B een verschuiving van de vraaglijn naar rechts. C een lagere productie van verkeersborden dan in het evenwicht. D een hogere productie van verkeersborden dan in…

Welke uitspraak is juist? Een maximumprijs van de overheid op verkeersborden zorgt voor A een verschuiving van de aanbodlijn naar links. B een verschuiving van de vraaglijn naar rechts. C een lagere productie van verkeersborden dan in het evenwicht. D een hogere productie van verkeersborden dan in het evenwicht. De Autoriteit Consument en Markt (ACM = toezichthouder) kan in actie komen als zij het bestaan van een kartel vermoedt. De deelnemende bedrijven van het kartel krijgen dan een boete opgelegd. De wijze waarop de ACM de hoogte van de boete berekent, staat in tabel 1.

Tabel 1 Hoogte van de boete bij constatering van een kartel Hoogte van de boete 45% van de omzet Mogelijkheden tot het verkrijgen van korting op de vastgesteld boete: Toegeven van kartel en inzage 60% korting op de hoogte van de Gebruik tabel 1.
Bereken de hoogte van de boete die de ACM een onderneming oplegt als er sprake is van een kartel en de bestrafte onderneming toegeeft en inzage verleent in de documenten. De directeuren van de ondernemingen Rond en Kruis stellen een spelboom op om een gezamenlijk strategie af te spreken. Spelboom 1…

Bereken de hoogte van de boete die de ACM een onderneming oplegt als er sprake is van een kartel en de bestrafte onderneming toegeeft en inzage verleent in de documenten. De directeuren van de ondernemingen Rond en Kruis stellen een spelboom op om een gezamenlijk strategie af te spreken. Spelboom 1 Kortingspercentages op de hoogte van de boete bij Gebruik spelboom 1.

Verklaar met behulp van getallen uit de spelboom welk kortingspercentage de onderneming Kruis krijgt.

opgave 5Opgave 5 Baanpolarisatie

Een econoom onderzoekt de gevolgen van globalisering voor de
arbeidsmarkt. Globalisering leidt tot meer internationale handel.
262p
Leg uit dat globalisering leidt tot een hogere wereldwijde productie.
Globalisering heeft ook geleid tot baanpolarisatie. Baanpolarisatie houdt
in dat het aantal banen voor middelbaar opgeleiden afneemt en
tegelijkertijd het aantal banen voor laag- en voor hoogopgeleiden
toeneemt. Baanpolarisatie komt in de hele wereld voor. In Europa is dit
effect het grootst, in Azië het kleinst en in Noord-Amerika ligt dit tussen
beide continenten in.
Tabel 2 Baanpolarisatie, verandering van opleidingsniveau ten
opzichte van de totale werkgelegenheid in procentpunten
opleidingsniveau laag middelbaar hoog continent a 1,86 −5,12 3,26 b 2,18 −6,92 4,74 c 2,64 −7,88 5,24
Gebruik tabel 2.
272p
Welk continent hoort bij welke letter? Verklaar je keuze.
Doe dit als volgt:
− Noteer de letters a, b en c op je antwoordblad en noteer achter elke
letter een continent. Kies daarbij uit: Azië, Europa en Noord-Amerika.
− Geef een verklaring voor je keuze.
De econoom analyseert baanpolarisatie op de Nederlandse
arbeidsmarkt.
283p
Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering.
Als gevolg van economische …(1)… is het aantal banen voor middelbaar
opgeleiden afgenomen en is er veel behoefte aan hoogopgeleide
mensen. Hierdoor ontstaat een …(2)… op de arbeidsmarkt voor
middelbaar opgeleiden, waardoor de gemiddelde lonen van middelbaar
opgeleiden…(3)….
Op de arbeidsmarkt voor hoogopgeleiden is er sprake van een …(4)…
waardoor de gemiddelde lonen van hoogopgeleiden …(5)….
Kies uit:
bij (1) conjunctuurontwikkeling / structuurontwikkeling
bij (2) tekort / overschot
bij (3) dalen / stijgen
bij (4) afgenomen aanbod / toegenomen aanbod / toegenomen vraag
bij (5) dalen / stijgen
Werknemers willen interessant blijven voor de arbeidsmarkt. Hierdoor
gaan werknemers investeren in hun menselijk kapitaal.
292p
Leg uit dat er bij investeren in menselijk kapitaal sprake is van
intertemporele ruil bij de werknemer.
Investeringen in menselijk kapitaal kunnen ook door de werkgever
gedaan worden. Deze investeringen kunnen leiden tot verzonken kosten
voor de werkgever.
302p
Leg uit hoe de werkgever ervoor kan zorgen dat er geen verzonken
kosten optreden.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.