Eindexamen economie havo 1999 tijdvak 2 (economie 1)

opgave 1Opgave 1

Ontwikkelingslanden zijn vaak exporteurs van ruwe grondstoffen zoals koffie en cacao. Ondernemingen in Nederland importeren deze ruwe grondstoffen en bewerken ze vervolgens tot eindproducten.Verplaatsing van deze productie naar ontwikkelingslanden heeft een negatieve invloed op de werkgelegenheid en het nationaal inkomen in Nederland. De firma Boontjes verwerkt een grondstof uit een ontwikkelingsland in Nederland tot eindproduct.Over 1998 zijn van Boontjes de volgende gegevens bekend: Verkoopwaarde van de eindprodukten Gebruikte grondstoffen Diensten van derden Afschrijving op vaste kapitaalgoederen Betaalde rente Totale Lonen kosten Verlies

■ Bereken voor welk bedrag Boontjes in 1998 bijdraagt aan het netto nationaal inkomen van Nederland. De firma Boontjes wil het verlies omzetten in een winst van ƒ 25.000 per jaar door het verlagen van de lonen.Daartoe wordt een investeringsprogramma in Nederland overwogen waardoor de afschrijving op vaste kapitaalgoederen toeneemt met ƒ 150.000 per jaar.

■ Bereken hoe hoog de lonen moeten worden om de winstdoelstelling te realiseren. De leiding van Boontjes overweegt ook een andere mogelijkheid:het verplaatsen van een deel van de produktie naar een ontwikkelingsland.De grondstoffen worden dan in het ontwikkelingsland tot halffabrikaat en in Nederland verder tot eindproduct verwerkt. Door de verplaatsing daalt de bruto toegevoegde waarde van Boontjes in Nederland. Desondanks kan het verlies van de vestiging in Nederland van Boontjes dalen.

■ Leg uit dat het verlies van Boontjes kan dalen,ondanks de daling van de bruto toegevoegde waarde. Belangrijkste reden voor de productieverplaatsing is de hoogte van de lonen in het ontwikkelingsland in vergelijking met Nederland. Een lager loonniveau leidt niet zonder meer tot een lager bedrag aan loon in de kostprijs per product.

opgave 2Opgave 2

Bij het oplossen van de werkloosheid moeten vraag en aanbod op de arbeidsmarkt op elkaar worden afgestemd.Het aanbod op de arbeidsmarkt wordt onder andere bepaald door het deelnemingspercentage.Het deelnemingspercentage wordt in deze opgave gedefinieerd als de beroepsbevolking in procenten van de beroepsgeschikte bevolking. Onder de beroepsgeschikte bevolking wordt de groep personen tussen 15 en 65 jaar verstaan. In tabel 1 staan gegevens over het deelnemingspercentage. tabel 1 1983 1997 Mannen 74 75 Vrouwen 38 49 Totaal 56 62 Stel dat de vrouwelijke beroepsbevolking in 1983 bestond uit 1,8 miljoen personen en in 1997 uit 2,6 miljoen personen.

■ Bereken de toename van de vrouwelijke beroepsgeschikte bevolking tussen 1983 en 1997. In de periode 1994-1997 is de werkgelegenheid in Nederland met ruim 300.000 arbeidsjaren gestegen.De werkloosheid is in deze periode echter slechts met ongeveer 100.000 arbeidsjaren gedaald.Een verklaring voor de in verhouding beperkte daling van de werkloosheid is een toename van het deelnemingspercentage.

■ Noem twee oorzaken van een toename van het deelnemingspercentage. Een toename van de werkgelegenheid in arbeidsjaren leidt meestal tot een grotere toename van de werkgelegenheid in personen.

■ Onder welke voorwaarde is de toename van de werkgelegenheid in arbeidsjaren gelijk aan de toename van de werkgelegenheid in personen? Een toename van de werkgelegenheid kan voor sommige beroepsgroepen tot spanningen op de arbeidsmarkt leiden.Een extra loonstijging voor deze beroepsgroepen kan de kwalitatieve structuurwerkloosheid verminderen.

■ Leg uit dat deze extra loonstijging een bijdrage kan leveren aan het oplossen van de kwalitatieve structuurwerkloosheid. Toename van de werkgelegenheid kan ook invloed hebben op de premiepercentages van de sociale verzekeringen.

opgave 3Opgave 3

De toekomst van het openbaar vervoer staat ter discussie. In de afgelopen jaren zijn de

tekorten van het openbaar vervoer steeds aangevuld door subsidies van de overheid.

Sommigen pleiten voor nog meer overheidssteun en zijn voorstander van gratis openbaar

vervoer.Anderen willen juist de tekorten bij het openbaar vervoer terugdringen.

In een stad verzorgt een stadsvervoersbedrijf het openbaar vervoer met bussen. In figuur 1

zijn enkele kosten- en opbrengstenlijnen getekend die op een bepaald moment voor het

stadsvervoersbedrijf gelden.

figuur 1

8 guldens per busrit 7 6 5 4 3 2 GTK MMMOOO GGGOOO 1 MK 0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 aantal busritten (x1 miljoen)

De afkortingen hebben de volgende betekenis:

GO = gemiddelde opbrengsten (prijsafzetlijn)

GTK = gemiddelde totale kosten

MK = marginale kosten

MO = marginale opbrengsten

Het stadsvervoersbedrijf wordt in deze opgave als monopolist beschouwd.

In de praktijk blijkt een monopolie betrekkelijk te zijn.

122p

Beschrijf in hoeverre het stadsvervoersbedrijf geen monopolist is.

In de uitgangssituatie worden bij een gemiddelde verkoopprijs van ƒ 2,50 jaarlijks

10 miljoen busritten verkocht. De productiecapaciteit bedraagt 20 miljoen busritten per

jaar. Het tekort in de exploitatie van het stadsvervoersbedrijf wordt aangevuld door

gemeentelijke subsidies.

132p

Leg aan de hand van figuur 1 uit dat het stadsvervoersbedrijf bij geen enkele prijs winst

kan behalen.

143p

Bereken hoeveel procent van de kostprijs per busrit door de gemeente in de

uitgangssituatie wordt gesubsidieerd.

De gemeentesubsidie is minimaal als het verlies van het stadsvervoersbedrijf minimaal is.

153p

Bij welke prijs per busrit is de totale gemeentesubsidie minimaal? Verklaar het antwoord.

Sommigen willen het openbaar vervoer gratis maken. De gemeente betaalt dan alle kosten

van het openbaar vervoer.

Positieve externe effecten zijn het motief achter gratis openbaar vervoer.

162p

Noem een positief extern effect van gratis openbaar vervoer.

172p

Bereken welk bedrag aan gemeentesubsidie nodig is als het openbaar vervoer in deze

gemeente gratis is.

Voorstanders van lagere tekorten bij het openbaar vervoer pleiten voor het stimuleren van

het gebruik van het openbaar vervoer door het terugdringen van het autogebruik. Dit

wordt bereikt door de parkeertarieven in de binnenstad te verhogen.

183p

Verschuift de prijsafzetlijn in figuur 1 evenwijdig naar links of evenwijdig naar rechts als

de parkeertarieven in de binnenstad worden verhoogd? Verklaar het antwoord.

opgave 4Opgave 4

Als de algemene verkiezingen naderen,gaan politieke partijen zich sterker tegen elkaar afzetten.Iedere partij zet in haar verkiezingsprogramma de hoofdlijnen van het voorgestelde beleid op een rij. In tabel 2 zijn de financiële gevolgen voor de overheidsbegroting van de verkiezingsprogramma’s van de vier grootste partijen in een land samengevat.De bedragen luiden in miljarden guldens. tabel 2 partijA partij B partij C partij D toename overheidsinkomsten 5,75 bezuinigingen 7,35 Totaal beschikbaar 13,10 afname overheidstekort 5,50 lastenverlichting 0,00 nieuw beleid 7,60 Totaal bestemmingen 13,10 Toelichting bij tabel 2: In het bovenste deel van de tabel staat aangegeven In het onderste deel van de tabel staat aangegeven waar de ruimte voor de uitvoering van een hoe de ruimte voor de uitvoering van een programma vandaan komt;daarbij zijn alle partijen programma wordt besteed;onder „nieuw beleid” uitgegaan van een jaarlijkse groei van de productie zijn de voorgenomen extra overheidsuitgaven van met 2% waardoor de inkomsten van de overheid iedere partij voor zaken als extra kinderopvang en met 5,75 miljard gulden toenemen. kleinere klassen in het onderwijs opgenomen.

■ Leg uit dat productiegroei tot toename van de inkomsten van de overheid kan leiden. Stel dat de groei van de productie lager uitvalt dan 2%.Volgens de opstelling in tabel 2 zijn er vier mogelijkheden om de gevolgen van de lagere productiegroei voor de overheidsfinanciën op te vangen.

■ Noem drie van deze mogelijkheden. Lastenverlichting kan plaatsvinden door de inkomstenbelasting te verlagen.In Nederland kan deze verlaging worden doorgevoerd door de tarieven te verlagen,de schijven van de inkomstenbelasting te verlengen of de belastingvrije bedragen te verhogen.

■ Leg uit dat lastenverlichting tot hogere groei van de productie kan leiden. Uit tabel 2 kan worden afgeleid welk gevolg het voorgestelde beleid van iedere partij heeft voor de hoogte van de collectieve lasten.

opgave 5Opgave 5

De groei van het Bruto Nationaal Product (BNP) van Ierland werd in de jaren negentig gestimuleerd door de bijdragen die Ierland jaarlijks van de Europese Unie (EU) ontving. Het BNP van Ierland bedroeg in 1991 25,34 miljard pond,terwijl de bevolking in dat jaar uit 3.340.000 mensen bestond. In tabel 3 staan indexcijfers die betrekking hebben op Ierland met 1991 als basisjaar. tabel 3 1995 1996 BNP (nominaal) 132,7 153,6 Bevolkingsomvang 102,0 103,0 Prijspeil 110,0 112,6

■ Bereken hoeveel procent het BNP tussen 1991 en 1996 reëel is gestegen. De hoogte van de inflatie is één van de toetredingscriteria tot de Economische en Monetaire Unie (EMU).Volgens dit criterium mag de inflatie in een land niet meer dan 1,5% boven het gemiddelde van de drie lidstaten met de laagste inflatie liggen.Stel dat de inflatie in deze drie lidstaten in 1996 gemiddeld 1% bedroeg.