Eindexamen biologie havo 2026 tijdvak 2

bij dit examen

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde

organismen.

opgave 1Schrik voor een prik

Sinds 2020 krijgen mensen die ouder zijn dan zestig jaar een uitnodiging voor een vaccinatie tegen pneumokokkenziekte. Mevrouw Hertogs komt naar het vaccinatiespreekuur, waar doktersassistente Vicky de prikken zet. In de neusholte bevinden zich een fysische en een (bio)chemische barrière van de aangeboren afweer tegen het binnendringen van de pneumokokbacterie.

Welke fysische barrière is dit? En welke (bio)chemische barrière? Gebruik je informatieboek. fysische barrière (bio)chemische barrière A hoornlaag lage pH B hoornlaag lysozymen C trilhaarepitheel lage pH D trilhaarepitheel lysozymen Tussen de mens en de pneumokokbacterie is sprake van symbiose. In het neusslijmvlies is de symbiose anders dan in het inwendig milieu.

Welke vorm van symbiose is het meest passend bij de symbiose die optreedt neusslijmvlies in het neusslijmvlies? inwendig En welke milieu bij die in het inwendig milieu? A commensalisme mutualisme B commensalisme parasitisme C mutualisme commensalisme D mutualisme parasitisme E parasitisme commensalisme F parasitisme mutualisme

Vicky vertelt aan mevrouw Hertogs dat bij gezonde mensen de kans klein is dat de pneumokokbacterie het inwendig milieu bereikt. Bij iemand die een virusinfectie heeft in de luchtwegen is die kans groter.

Verklaar op celniveau waardoor zo’n virusinfectie de kans op binnendringen van de pneumokokbacterie vergroot. De diffusiesnelheid V van zuurstof vanuit de longblaasjes naar het bloed, kan worden bepaald met de volgende formule: − D is de diffusieconstante. D × A × x ( c 2 − c 1 ) − A is de oppervlakte van de longblaasjes. V = − ( c 2 – c 1 ) is het verschil in zuurstofconcentratie tussen bloed en lucht in de longblaasjes. − x is de diffusieafstand. In het inwendig milieu van de longen kunnen pneumokokbacteriën een longontsteking veroorzaken. Bij een longontsteking komt er meer vocht met witte bloedcellen in de longblaasjes. Hierdoor verandert de diffusiesnelheid van zuurstof vanuit de longblaasjes naar de longhaarvaten. Een factor in de formule wordt groter.

Welke factor wordt groter door de slijmvorming? En hoe verandert dat de diffusiesnelheid? factor die groter wordt diffusiesnelheid wordt A A groter B A kleiner C ( c 2 – c 1 ) groter D ( c 2 – c 1 ) kleiner E x groter F x kleiner Wanneer mevrouw Hertogs de naald ziet, raakt ze gestrest. Ze gaat hyperventileren: door activiteit van haar ademcentrum neemt haar ademhalingsfrequentie toe.

Waar bevindt zich het ademcentrum? A in de hersenstam B in de grote hersenen C in de kleine hersenen

Hieronder staan uitspraken over stressreacties. 1 De pupil wordt groter onder invloed van het orthosympathisch deel van het autonoom zenuwstelsel. 2 Door transpiratie neemt de lichaamstemperatuur toe. 3 Adrenaline stimuleert de hartslagfrequentie.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Het bleek worden is het gevolg van het samentrekken van spiertjes van bepaalde bloedvaten in het gezicht.

In welk type bloedvaten trekken spiertjes samen? A in adertjes B in haarvaten C in slagadertjes Wanneer mevrouw Hertogs ontspannen is, kan Vicky haar vaccineren. Het vaccin biedt een aantal jaren bescherming tegen de pneumokokkenziekte.

Wat zit er in het vaccin? A antigenen van de pneumokokbacterie B antistoffen tegen de pneumokokbacterie C cytotoxische T-cellen D geheugencellen E plasmacellen

opgave 2Bon biní na Boneiru (Welkom op Bonaire)

Destiny is gids op Bonaire, een van de eilanden van Caribisch Nederland. Ze gaat met toeristen kajakken in Lac Cai.

Verklaar hoe de grote hoeveelheid bladafval op de bodem leidt tot zuurstofarme omstandigheden. Destiny laat zien dat de zwarte mangrove ( Avicennia germinans ) speciale ademwortels heeft die net boven het wateroppervlak uitsteken. Ze vertelt dat via gaatjes in deze ademwortels zuurstof wordt opgenomen en wordt getransporteerd naar de weefsels in de wortels. Daar wordt de zuurstof verbruikt.

Wanneer vindt zuurstofverbruik in de wortels plaats? A alleen overdag B alleen ’s nachts C zowel overdag als ’s nachts

Destiny plukt bladeren van de zwarte mangrove en laat de toeristen eraan likken. Die bladeren smaken heel zout. Dit komt doordat de bladeren speciale klieren hebben om zout uit te scheiden. Hiermee reguleert de zwarte mangrove de osmotische waarde van de cellen van de bladeren.

Wordt de osmotische waarde van de bladcellen hoger of lager door de uitscheiding van zouten? En via welke vorm van transport worden zout- ionen osmotische uitgescheiden? waarde cellen wordt A hoger B hoger C hoger D lager E lager F lager

Geef de biologische term voor een soort die zich door menselijk toedoen vestigt buiten zijn oorspronkelijke verspreidingsgebied. H. stipulacea kan het inheemse zeegras T. testudinum verdringen. Waarschijnlijk speelt eutrofiëring daarbij een belangrijke rol.

Beredeneer hoe eutrofiëring zou kunnen bijdragen aan de verdringing van T. testudinum door H. stipulacea . Geef hierbij aan wat eutrofiëring is, en wat de rol is van licht bij de verdringing.

Om de resultaten op Bonaire en Aruba te kunnen vergelijken, selecteerden de onderzoekers gebieden waar de abiotische factoren zoveel mogelijk overeenkomen.

Noteer twee abiotische factoren die in beide onderzoeksgebieden gelijk moeten zijn om de diversiteit aan vissen te kunnen vergelijken. Hieronder staan uitspraken over het onderzoek. 1 De diversiteit aan vissen is groter op Bonaire dan op Aruba. 2 Een grotere diversiteit aan vissen gaat de verdringing van T. testudinum door H. stipulacea tegen. 3 Doordat vissen eten van H. stipulacea , wordt de verdringing van T. testudinum verhinderd.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel een conclusie of geen conclusie kan zijn uit de resultaten in tabel 1. De toeristen hebben genoten van de prachtige natuur van Lac Cai. Een van hen voelt zich ook een beetje schuldig, omdat bij vliegreizen veel broeikasgassen vrijkomen. Het versterkt broeikaseffect kan leiden tot aantasting van de natuurgebieden van Bonaire.

Verklaar hoe het versterkt broeikaseffect kan leiden tot aantasting van de natuur van Bonaire.

opgave 3Oma’s aan de top

Sophie studeert Kust- en Zee-management. Voor haar stage mariene

biologie neemt ze deel aan onderzoek naar orka’s.

Orka’s (Orcinus orca) zijn zeezoogdieren die behoren tot de tandwalvissen. Ze leven in familiegroepen. Orka’s eten voornamelijk vissen. Ook eten ze inktvissen, zeehonden, kleine walvissoorten en zeevogels. Vissen, inktvissen en kleine walvissoorten voeden zich met zoöplankton. Zeevogels leven van vis. Inktvissen, vissen en zeevogels worden gegeten door zeehonden. Algen zijn het voedsel voor zoöplankton.

In de tekst in het bovenstaande informatiekader is een voedselweb

beschreven.

172p

− Noteer de producenten uit dit web.

− Noteer de naam van de ecologische relatie tussen de kleine

walvissoorten en de inktvis.

De orka is onderdeel van het voedselweb in het informatiekader.

182p

Tot welke orde of ordes van consumenten behoort de orka volgens deze

informatie?

alleen tot de 2e orde

alleen tot de 2e en 3e orde

alleen tot de 3e en 4e orde

alleen tot de 4e en 5e orde

alleen tot de 3e, 4e en 5e orde

tot de 2e, 3e, 4e en 5e orde

Bij de meeste diersoorten blijven de vrouwtjes hun hele leven vruchtbaar. Bij de orka en enkele andere tandwalvissoorten hebben de vrouwtjes een menopauze, net als bij de mens. Na de menopauze zijn orkavrouwtjes niet meer vruchtbaar. Deze orka’s worden oma’s genoemd.

Hieronder staat de evolutionaire stamboom van tandwalvissen. Deze

stamboom is gemaakt op basis van DNA-onderzoek.

Hieronder staan uitspraken over de stamboom van tandwalvissen.

1 Uit de stamboom blijkt dat de voorouder van alle tandwalvissen een

menopauze had.

2 De witlipdolfijn is nauwer verwant aan de orka dan aan de bruinvis.

3 Het DNA van de beluga komt het meest overeen met het DNA van de

narwal.

192p

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de

bijbehorende uitspraak juist of onjuist is op basis van de stamboom.

Sophie loopt stage bij wetenschappers die de rol van de oma’s in de

familiegroepen onderzoeken.

De oma’s hebben veel kennis over het leefgebied. Sophie heeft tijdens

haar stage de oma’s binnen één groep orka’s bestudeerd. Zij zag dat de

zwempositie van de oma’s samenhangt met de hoeveelheid zalm in de

zee. De resultaten van haar observaties zijn in de afbeelding schematisch

weergegeven.

De wetenschappers denken dat de populatie orka’s een betere

overlevingskans heeft door de kennis en het gedrag van de oma’s.

202p

Beredeneer hoe de zwempositie van de oma’s de overlevingskans van de

populatie orka’s vergroot.

opgave 4Kiezen voor vegan

Michael wil veganistisch (vegan) gaan eten, omdat dat beter is voor het milieu. Hij wil wel voldoende eiwitten binnenkrijgen. In het spijsverteringskanaal worden eiwitten afgebroken tot aminozuren. Hieronder staan delen van het spijsverteringsstelsel. − mondholte − maag − twaalfvingerige darm − dunne darm − dikke darm

In welke van deze delen worden enzymen toegevoegd aan de voedselbrij die betrokken zijn bij de eiwitafbraak? Noteer deze delen. Gebruik je informatieboek. Hieronder staan uitspraken over aminozuren. 1 Aerobe dissimilatie van aminozuren levert energie op. 2 De hoeveelheid aminozuren in het bloed wordt geregeld door de hormonen glucagon en insuline. 3 Een teveel aan aminozuren wordt in het lichaam als eiwitreserve opgeslagen.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Michael gaat op zoek naar plantaardige producten die de essentiële aminozuren bevatten die hij nodig heeft voor de opbouw van eiwitten in zijn lichaam.

Verklaar waardoor essentiële aminozuren in de voeding aanwezig moeten zijn.

In dierlijke eiwitproducten zijn essentiële aminozuren meestal in een goede verhouding aanwezig. Voor plantaardige producten geldt dat niet. Door verschillende plantaardige producten te combineren, kan je toch de essentiële aminozuren in een goede verhouding binnenkrijgen. Michael vindt op internet een tabel met informatie over eiwitten en de meest voorkomende aminozuren in witte bonen en rundvlees. witte bonen rundvlees eiwit in g per 100 g 9,73 26,29 percentage energie afkomstig uit eiwit 28 61 aminozuur percentage van de aanwezige aminozuren asparagine + asparaginezuur 12,7 9,4 glutamine + glutaminezuur 16,0 15,1 leucine 8,0 7,8 lysine 6,9 8,3 Hieronder staan uitspraken over de tabel. 1 Van de aanwezige aminozuren is in witte bonen het percentage essentiële aminozuren hoger dan in rundvlees. 2 100 gram witte bonen bevat meer leucine dan 100 gram rundvlees. 3 Het grootste deel van de energie in rundvlees wordt geleverd door eiwitten.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Michael moet erop letten dat hij voldoende ijzer binnenkrijgt. IJzer dat in groenten aanwezig is, wordt namelijk niet altijd goed door het lichaam opgenomen. Hierdoor kan er een tekort aan hemoglobine ontstaan. Dit kan leiden tot klachten zoals vermoeidheid en duizeligheid.

Leg uit hoe een tekort aan hemoglobine kan leiden tot vermoeidheid. Michael leest op een forum dat vegan eten beter is voor je nieren. Een vegan dieet bevat vaak meer kalium en minder natrium. Dit heeft een bloeddrukverlagend effect. Een hoge bloeddruk is een van de oorzaken van nierproblemen.

In welk deel van de nieren is de bloeddruk het hoogst? A in de glomerulus B in de haarvaten rond het eerste gekronkelde buisje C in de haarvaten rond het tweede gekronkelde buisje

Is de mutatie een genoommutatie of een puntmutatie? En is er bij de selectie van de mutante bacterie sprake van kunstmatige of natuurlijke selectie? type mutatie vorm van selectie A genoommutatie kunstmatige selectie B genoommutatie natuurlijke selectie C puntmutatie kunstmatige selectie D puntmutatie natuurlijke selectie

Is het B12-voedingssupplement wel of niet veganistisch? Licht je antwoord toe. Michael vertelt aan zijn ouders wat het milieuvoordeel is van veganistisch eten. Hij stelt: Als iedereen veganistisch zou eten, zou er veel minder landbouwgrond nodig zijn.

Leg de stelling van Michael uit aan de hand van de energiestroom door de voedselketen. Gebruik je informatieboek.

opgave 5De Vel-bloedgroep

Isa, Kate en Mounir werken aan een profielwerkstuk over bloedgroepen.

Behalve de resusfactor en de bloedgroep uit het AB0-systeem, wordt

tegenwoordig bij een bloedtransfusie ook de Vel-bloedgroep

gecontroleerd.

Een op de vijfduizend mensen heeft geen Vel-eiwit op het celmembraan van de rode bloedcellen. Deze personen zijn Vel-negatief. Na transfusie met Vel-positief bloed kan bij hen een levensgevaarlijke klontering ontstaan.

Het Vel-eiwit werd in 1952 ontdekt toen bloedklontering werd

waargenomen na een tweede bloedtransfusie bij een patiënt: mevrouw

Vel. Ze had rode bloedcellen ontvangen van een donor met dezelfde AB0-

bloedgroep en dezelfde resusbloedgroep.

Isa, Kate en Mounir doen elk een uitspraak over deze tweede

bloedtransfusie. Ga ervan uit dat bij de transfusies alleen rode bloedcellen

gedoneerd werden.

Isa: De gedoneerde rode bloedcellen bevatten Vel-antigenen.

Kate: De rode bloedcellen van mevrouw Vel bevatten antistoffen tegen

de Vel-eiwitten.

Mounir: Door de eerste transfusie zijn B-cellen geactiveerd bij mevrouw

Vel.

302p

Schrijf de namen Isa, Kate en Mounir onder elkaar. Noteer erachter of de

bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Het gen dat codeert voor het Vel-eiwit is het SMIM1-gen. Dit gen bestaat uit 237 nucleotiden. Er is ook een variant van het SMIM1-gen die uit 220 nucleotiden bestaat. Dit allel is ontstaan door een mutatie en codeert niet voor een Vel-eiwit.

Normaal komt het SMIM1-gen tot expressie bij de vorming van rode

bloedcellen uit bloedstamcellen.

Hieronder staan processen die daarbij plaatsvinden.

1 het aflezen van het DNA

2 het inbouwen van het eiwit in de celmembraan

3 het transport van het mRNA uit de kern

4 het vormen van de keten van aminozuren aan een ribosoom

5 het vouwen van de polypeptideketen

311p

In welke volgorde vinden deze processen plaats? Noteer de bijbehorende

nummers in de juiste volgorde.

Bloedbanken zijn altijd op zoek naar bloeddonoren met Vel-negatief

bloed, omdat er daar maar weinig van zijn. Isa, Kate en Mounir gaan naar

de bloedbank om te kijken of zij zo’n bloeddonor kunnen worden. Bij ieder

wordt een buisje bloed afgenomen.

In het laboratorium wordt DNA geïsoleerd uit het bloed. Het SMIM1-gen

wordt uit het DNA geknipt. Het DNA-fragment met dit gen wordt

vermeerderd.

De DNA-fragmenten worden met gel-elektroforese gescheiden op basis

van lengte. Hierbij gaan kleinere fragmenten sneller door de gel dan

grotere fragmenten. In de afbeelding staan de resultaten van de gel-

elektroforese van de DNA-fragmenten van Isa, Kate en Mounir.

322p

Wie zou geschikt kunnen zijn als bloeddonor voor een Vel-negatieve

persoon? En wie zou geschikt kunnen zijn als bloeddonor voor een Vel-

positieve persoon?

voor een Vel-negatieve persoon voor een Vel-positieve persoon

Isa

alleen Kate

Isa

alleen Mounir

Isa

Kate

alleen Kate

Kate

alleen Mounir

Kate

opgave 6Katten bekennen kleur

Voor kattenfokker Benno is het belangrijk om te weten hoe de

verschillende kleuren en vachtpatronen bij katten erfelijk bepaald zijn.

Benno fokt albino-katten, die een afbeelding 1 afbeelding 2 witte vacht hebben (afbeelding 1). Deze katten hebben een mutatie in het gen voor tyrosinase. Dit gen ligt niet op een geslachtschromosoom. Donkergekleurde katten behoren tot het wildtype (afbeelding 2). Tyrosinase is nodig voor de vorming van het pigment melanine. Tyrosinase zet de stof tyrosine om in de stof dopaquinine (reactie 1). (reactie 1) Uit dopaquinine wordt daarna via een aantal vervolgreacties melanine gevormd.

331p

Wat is in reactie 1 het substraat en wat is het enzym?

Noteer je antwoord als volgt:

substraat:...

enzym:...

In het tyrosinase-gen van albino-katten ontbreekt op één plaats een nucleotide. Hierdoor kan er geen werkzame tyrosinase ontstaan. In de tabel zie je een gedeelte van de genetische code voor tyrosinase met de bijbehorende aminozuurvolgorde. nucleotidevolgorde 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 wildtype AGG CUC CCC UCC UCU GCU GAU GUG GAA UUU UGC CUA AGU albino AGG CUC CCU CCU CUG CUG AUG UGG AAU UUU GCC UAA GUC aminozuurvolgorde 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 wildtype R L P S S A D V E F C L S albino R L P P W W M W N F A

341p

Is in de tabel de nucleotidevolgorde van DNA of van RNA weergegeven?

Licht je antwoord toe.

Tyrosinase bij albino-katten is korter dan bij wildtype-katten.

351p

Verklaar hoe de mutatie in het tyrosinase-gen ertoe leidt dat de gevormde

tyrosinase korter is.

Een kat met een niet-gemuteerd tyrosinase-allel (T) en een gemuteerd

tyrosinase-allel (t) is donkergekleurd. Hieruit blijkt dat het niet-gemuteerde

allel dominant is over het gemuteerde allel.

362p

Leg uit hoe bij een heterozygote kat het niet-gemuteerde allel tot uiting

komt in het fenotype.

Er zijn bij katten ook nog twee andere mutaties van het tyrosinase-gen bekend: ts en tb. Deze allelen zijn recessief ten opzichte van het wildtype allel T. De allelen tb en ts coderen voor tyrosinase-enzymen die bij de lichaamstemperatuur van katten (38,5 °C) minder goed werken. Bij een lagere temperatuur werken die enzymen wel. De snuit, oren, poten en staart van katten met deze allelen zijn hierdoor donkerder van kleur.

371p

Verklaar op molecuulniveau waardoor de enzymactiviteit afneemt als de

temperatuur hoger wordt dan de optimumtemperatuur.

Verschillende combinaties van allelen van het tyrosinase-gen kunnen leiden tot verschillende kleuringen. In afbeelding 3 staan verschillende kleuringen aangegeven met het bijbehorende genotype. afbeelding 3 Siamese mink- Burmese kleuring kleuring kleuring tsts tstb tbtb

Hieronder staan uitspraken over de kleuringen.

1 De minkkleuring is een intermediair fenotype.

2 Tyrosinase gecodeerd door t^s is beter bestand tegen hoge

temperaturen dan tyrosinase gecodeerd door t^b.

3 Bij een kat met Siamese kleuring hebben de huidcellen in de staart

een ander genotype dan de huidcellen op de buik.

382p

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de

bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

Mink-gekleurde katten zijn tegenwoordig erg populair. Benno wil daarom

een kruising uitvoeren waarbij de kans op mink-gekleurde nakomelingen

het grootst is.

391p

Welke katten moet hij dan kruisen? Noteer de fenotypen (afbeelding 3).

opgave 7Paarden voeren zonder brokken

Koen heeft een paardenboerderij. In de wintermaanden voert hij de paarden bij met brokken krachtvoer. Hij onderzoekt of het mogelijk is om de paarden het hele jaar te voeren met gras en hooi (gedroogd gras) van zijn eigen graslanden, omdat dit duurzamer en goedkoper is. Hooi bevat cellulose en zetmeel. De vertering en opname van deze koolhydraten verlopen bij paarden net als bij mensen. Net als mensen hebben paarden geen eigen enzymen voor de vertering van cellulose. Maar veel van de cellulose wordt verteerd door bacteriën in de blinde darm en dikke darm. De verteringsproducten worden opgenomen door de darmwand. Hieronder staan uitspraken over vertering en opname van koolhydraten. 1 In de maag is de pH optimaal voor de werking van amylase. 2 In de dunne darm worden monosachariden opgenomen in het bloed. 3 Bij de afbraak van cellulose door bacteriën ontstaan organische stoffen.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

De vorming van fructaan uit monosachariden is een voorbeeld van A koolstofassimilatie. B stikstofassimilatie. C voortgezette assimilatie.

Verklaar op molecuulniveau waardoor in koude nachten nauwelijks fructaan wordt omgezet.

Een paard maakt geen enzymen aan voor de vertering van fructaan. De fructaanmoleculen kunnen wel worden omgezet tot monosachariden door bacteriën in de dikke darm. Hierbij komen gassen vrij die zich ophopen en daardoor darmproblemen veroorzaken.

Welk gas komt vrij bij de bacteriële omzetting van fructaan? En gebeurt dit onder gevormd aerobe gas of anaerobe omstandigheden omstandigheden? A ammoniak (NH 3 ) aeroob B ammoniak (NH 3 ) anaeroob C methaan (CH 4 ) aeroob D methaan (CH 4 ) anaeroob Door de vorming van monosachariden in de dikke darm kan een paard ook last krijgen van diarree (waterige ontlasting).

Leg uit hoe diarree ontstaat door de vorming van monosachariden in de dikke darm. Hieronder staan uitspraken over de gegevens in het diagram. 1 De grassoort die in het voorjaar het hoogste fructaangehalte heeft, heeft ook in de zomer het hoogste fructaangehalte. 2 Paardengrassen bevatten zowel in het voorjaar als in de zomer gemiddeld minder fructaan dan koeiengrassen. 3 Gedurende het groeiseizoen neemt het fructaangehalte van soort Q toe.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is op basis van het diagram. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

Koen kiest een mengsel van de volgende grassen: Nederlandse naam Latijnse naam Engels raaigras Lolium perenne rood zwenkgras Festuca rubra straatgras Poa annua timotheegras Phleum pratense veldbeemdgras Poa pratensis

Hoeveel verschillende geslachten (genera) bevat het mengsel? En hoeveel aantal verschillende geslachten soorten? aantal soorten A 4 4 B 4 5 C 5 4 D 5 5 Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.