Eindexamen biologie havo 2024, tijdvak 1

Noteer het vaste bloedbestanddeel dat het proces van bloedstolling in werking zet. Het functioneren van de kunstklep is in het laboratorium getest in een kunstslagader onder de omstandigheden die heersen in een longslagader. In plaats van bloed werd een zoutoplossing door de kunstklep heen gepompt. In afbeelding 3 zijn foto’s te zien van een filmpje van het functioneren van de kunstklep als longslagaderklep. De foto’s beslaan één hartcyclus, waarvan de drie achtereenvolgende perioden zijn aangegeven met letters. afbeelding 3 De drie fasen van de hartcyclus zijn: − hartpauze − samentrekken boezems − samentrekken kamers

Is de bloeddruk in de aorta hoger of lager dan in de longslagader? En het zuurstofgehalte? bloeddruk in aorta zuurstofgehalte in aorta A hoger hoger B hoger lager C lager hoger D lager lager De eerste cellen die het kunstvezelnetwerk van de kunstklep binnendringen, zijn witte bloedcellen die in weefsels op zoek zijn naar lichaamsvreemde stoffen. Deze cellen veroorzaken in de kunstklep een ontstekingsreactie.

Tijdens de groeifase komen verschillende stamcellen het kunstvezelnetwerk binnen vanuit het bloed en het omringende hartweefsel van het schaap. Gestimuleerd door de ontsteking gaan deze stamcellen zich delen om nieuwe cellen (bindweefsel- en endotheelcellen) te vormen. Over de groeifase worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Uit één stamcel ontstaat na mitose één endotheelcel en één bindweefselcel. 2 Een endotheelcel krijgt zijn vorm en functie door celdifferentiatie. 3 Celdifferentiatie wordt bepaald door veranderingen in genexpressie.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Tijdens de ontwikkelingsfase worden de kunstvezels afgebroken, zodat uiteindelijk alleen hartklepcellen overblijven in een netwerk van stevige en elastische eiwitten. De restanten van de kunstvezels worden opgeruimd door witte bloedcellen die deze restanten opnemen in een blaasje. Dit blaasje versmelt vervolgens met een bepaald celorganel, zodat de kunststofrestanten verteerd kunnen worden.

De huisarts laat het bloed van Emma ook onderzoeken op de aanwezigheid van geslachtshormonen. De concentraties van oestradiol (oestrogeen) en FSH in Emma’s bloed blijken sterk af te wijken van de gemiddelde waarden voor vrouwen van dezelfde leeftijd: de concentratie oestradiol in haar bloed is lager en de concentratie FSH in haar bloed is hoger. In afbeelding 2 is de regulatie van de productie van oestradiol en FSH schematisch weergegeven. afbeelding 2

− Verklaar waardoor de concentratie oestradiol bij Emma lager is dan gemiddeld. − Verklaar waardoor de concentratie FSH bij Emma hoger is dan gemiddeld. De huisarts vermoedt dat Emma het syndroom van Swyer heeft. Vervolgonderzoek door een klinisch-genetisch arts bevestigt dit: door een mutatie is bij Emma het SRY-gen niet werkzaam. Normaal gesproken beïnvloedt dit gen, dat zich op het Y-chromosoom bevindt, de ontwikkeling van de geslachtsorganen. De arts legt uit: “In de eerste weken van de embryonale ontwikkeling verloopt de aanleg van de geslachtsorganen van een jongen en een meisje hetzelfde: er worden oer-geslachtsklieren aangelegd. Als er geen SRY-gen aanwezig is, dan ontwikkelen deze oerklieren zich verder tot eierstokken. Is er wel een functionerend SRY-gen aanwezig, dan wordt vanaf de zesde week het SRY-eiwit gevormd, dat ervoor zorgt dat zaadballen worden aangelegd. Deze zaadballen gaan de hormonen testosteron en AMH vormen. Testosteron stimuleert de ontwikkeling van de bijballen en zaadleiders en andere mannelijke primaire geslachtskenmerken. AMH zorgt voor het verdwijnen van de aanleg van de vrouwelijke geslachtsorganen. Bij jou, Emma, is het SRY-gen wel aanwezig, maar door een mutatie kwam het niet tot expressie.”

De mutatie van het SRY-gen van Emma heeft gevolgen op verschillende organisatieniveaus. Vier gevolgen zijn: 1 Er is sprake van onvruchtbaarheid. 2 Er ontwikkelen zich geen bijballen en zaadleiders. 3 Er vindt geen ontwikkeling plaats van testosteron-producerende cellen. 4 Er wordt geen SRY-eiwit gevormd. Vier organisatieniveaus zijn: P celniveau Q molecuulniveau R orgaanniveau S organismeniveau

Schrijf de nummers van de gevolgen 1 tot en met 4 onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende organisatieniveau erachter. Gebruik elke letter één keer. Over de mutatie die leidt tot het niet-werkzame SRY-gen worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De mutatie kan zijn ontstaan bij de vorming van een zaadcel. 2 Het is een genoommutatie. 3 Een persoon met mannelijke primaire geslachtskenmerken kan drager zijn van de mutatie.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Emma zou graag een vrouwelijker uiterlijk krijgen. Om haar borstontwikkeling te stimuleren krijgt ze daarom pillen met oestradiol. De oestradiolmoleculen worden geresorbeerd in de darm en bereiken het borstweefsel via een borstslagader. Een aantal bloedvaten zijn: 1 aorta 2 bovenste holle ader 3 darmslagader 4 leverader 5 leverslagader 6 longader 7 longslagader 8 onderste holle ader 9 poortader

Oestradiol leidt tot genexpressie in afbeelding 3 cellen van Emma’s borstweefsel. Hierbij vinden de volgende processen plaats: P binding van een hormoon aan een hormoonreceptor Q eiwit-vouwing in het cytoplasma R transport naar de kern S vorming van een keten van aminozuren aan de ribosomen T vorming van RNA Deze processen zijn met nummers weergegeven in afbeelding 3.

Schrijf de nummers 1 tot en met 5 (afbeelding 3) onder elkaar en noteer de letter van het bijbehorende proces erachter. Emma moet de oestradiolpillen dagelijks slikken, omdat het grootste deel van het oestradiol binnen enkele dagen na opname wordt uitgescheiden. Oestradiol komt dan terecht in de urine en in de ontlasting. In de nieren komt oestradiol in de voorurine terecht. Daarna wordt in het eerste gekronkelde nierbuisje een deel van het oestradiol gereabsorbeerd.

In welk deel van de nier vindt de vorming van voorurine plaats? En in welk deel van de nier vindt de reabsorptie (terugresorptie) van oestradiol plaats? vorming voorurine reabsorptie oestradiol A niermerg niermerg B niermerg nierschors C nierschors niermerg D nierschors nierschors Oestradiol komt terecht in de ontlasting, omdat een deel op dezelfde manier als cholesterol wordt uitgescheiden.

Emma vraagt aan de arts of ze later kinderen kan krijgen. Die vertelt haar dat ze misschien via eiceldonatie en ivf zwanger kan worden. De eiceldonor krijgt dan hormooninjecties toegediend, waardoor er meerdere eicellen gaan rijpen. Emma zal dan hormooninjecties toegediend krijgen die haar baarmoeder voorbereiden op de innesteling van een embryo.

Tot welk trofisch niveau behoort een veganist? En tot welk trofisch niveau behoort iemand die zowel plantaardige als dierlijke producten eet? veganist A producent B producent C alleen consument 1e orde D alleen consument 1e orde E consument 1e orde en hoger F consument 1e orde en hoger Een veganistische levenswijze heeft invloed op het gebruik van landbouwgrond. Voor het voeden van een groep mensen met een veganistische levenswijze is minder landbouwgrond nodig dan voor een even grote groep mensen die wel dierlijke producten eten.

Wat neemt de plant op als bouwstof voor eiwitten? A alleen NO 3 – B alleen NO 3 – en CO 2 C alleen NO 3 – en H 2 O D NO 3 – , CO 2 en H 2 O In het jaar voordat Anouk een akker gaat gebruiken voor de teelt van quinoa, laat ze er vlinderbloemige planten op groeien. Vlinderbloemige planten bezitten wortelknolletjes waarin knolletjesbacteriën leven. Door deze planten onder te ploegen, komt er uiteindelijk meer NO 3 – in de bodem. Vier processen uit de stikstofkringloop zijn: 1 ammonificatie door rottingsbacteriën 2 nitrificatie door nitrietbacteriën en nitraatbacteriën 3 stikstofassimilatie door vlinderbloemige planten 4 stikstoffixatie door knolletjesbacteriën

In welke volgorde vinden deze processen plaats op de akker zodat uiteindelijk NO 3 – beschikbaar is voor quinoa? Noteer de vier nummers in de juiste volgorde. Anouk zaait de quinoa in maart. Nadat de zaden gekiemd zijn, groeien de planten goed. De biomassa van quinoaplanten kan snel toenemen: in vijf maanden groeit er uit een zaadje een forse plant van 1 tot 1,5 meter hoogte.

Welke beschrijving van biomassa is juist? A het gewicht aan anorganische stof B het gewicht aan organische stof C het gewicht van het eetbare deel Naast de quinoa-akker ligt een sloot. Anouk zaait tussen de akker en de sloot een zes meter brede strook in met inheemse wilde bloemen. De strook vergroot de biodiversiteit en kan tegengaan dat er te veel meststoffen vanuit de akker in het water terechtkomen.

Verklaar waardoor het voor een plant moeilijk is om water op te nemen uit een bodem waarin het grondwater verzilt is. Quinoa is zouttolerant omdat het afbeelding 2 veel meer zout-ionen zoals Na + en Cl – opneemt dan andere landbouwgewassen. Deze zout- ionen worden na opname in de wortel via de vaatbundels naar de bladeren vervoerd. Daar worden ze opgeslagen in gespecialiseerde epidermiscellen die een uitstulping hebben: de zoutblaas (afbeelding 2). In die zoutblaas bevindt zich een vacuole waar zout-ionen in hoge concentraties kunnen worden opgeslagen. Over de opslag van zout-ionen in de epidermiscellen van quinoa worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door de opslag van zout-ionen wordt de vacuole hypotoon ten opzichte van de rest van de cel. 2 De opname van zout-ionen in de vacuole in een zoutblaas verloopt via membraaneiwitten. 3 De opname van zout-ionen in de vacuolen van de zoutblazen kost ATP.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. In Peru wordt van quinoa het drankje chicha gemaakt. Anouk wil dit ook proberen. Ze vermaalt quinoazaden, voegt water toe en steriliseert het mengsel door het tien minuten te verhitten tot 95 °C. Vervolgens voegt ze er melkzuurbacteriën aan toe. Na een paar dagen is de chicha klaar. Het melkzuur geeft het drankje een lichtzure, frisse smaak.