Eindexamen biologie havo 2017, tijdvak 1

Welk van deze vier ingrediënten gaat of welke gaan, bij het bereiden van het deeg, levensverschijnselen vertonen? Met 500 gram bakmix kunnen de drie leerlingen een brood bakken van 750 gram. Van zo’n brood kunnen zij 25 sneetjes snijden. Het etiket op het pak bakmix geeft een tabel met de samenstelling van de bakmix voor 100 gram brood (afbeelding 1). afbeelding 1 Carine eet vier sneetjes brood.

Op het pak staat de bereidingswijze (afbeelding 2). afbeelding Bereidingswijze: 2 1 Doe de bakmix in een schaal en voeg 370 mL lauwwarm water toe. Kneed het geheel tot een glad deeg en laat dit 30 minuten op een warme plaats rijzen. 2 Breng het deeg over in een ingevet bakblik en laat het Het rijzen van het deeg zorgt ervoor dat het brood een luchtige structuur krijgt.

Door welk proces tijdens het rijzen neemt het deeg in omvang toe? En welke producten worden hierbij gevormd? A aerobe dissimilatie, waarbij alcohol en koolstofdioxide worden gevormd B aerobe dissimilatie, waarbij water en koolstofdioxide worden gevormd C anaerobe dissimilatie, waarbij alcohol en koolstofdioxide worden gevormd D anaerobe dissimilatie, waarbij water en koolstofdioxide worden gevormd Evy weegt de ingrediënten voor het maken van het deeg. Na het bakken weegt zij het brood. Het gewicht is met 115 gram afgenomen.

Als Carine, Veerle en Evy op internet informatie zoeken over brood bakken, lezen ze dat je in plaats van gist ook zuurdesem aan het meel kunt toevoegen (afbeelding 3). afbeelding 3 Recept voor zuurdesem De kweek van zuurdesem neemt een week in beslag, maar als je eenmaal een kweek hebt, kun je hiermee elke dag opnieuw brood bakken zonder gist te gebruiken. Je begint op de eerste dag je kweek van zuurdesem met roggemeel omdat daar de benodigde wilde gist en bacteriën, zoals melkzuurbacteriën, al in aanwezig zijn. Na toevoegen van water zet je dit mengsel een tijdje weg. Na een aantal dagen kun je het zuurdesem dat dan ontstaan is, gebruiken om aan je deeg toe te voegen. Er volgt een gesprek over de verwachting dat het met zuurdesem bereide brood nog smakelijker kan zijn dan het zojuist gebakken brood. Carine: “Het brood zal niet rijzen want er is alleen melkzuurgisting en daarbij ontstaat geen koolstofdioxide.” Evy: “Door bacteriën in het zuurdesem zal er melkzuur ontstaan en zal het brood iets zurig smaken.” Veerle: “Doordat er meer soorten micro-organismen in het zuurdesem zitten, zullen er ook andere stoffen bij het rijzen van het deeg ontstaan.”

Noteer voor elk van de drie meisjes of ze een juiste of een onjuiste uitspraak doen. De oma van Evy volgt vanwege haar hoge bloeddruk een zoutarm dieet. Evy vraagt zich af of het zoutgehalte het rijzen van het deeg beïnvloedt. De meisjes voeren een experiment uit om dit te onderzoeken. Ze bereiden een deeg van tarwe- roggemeel, gist en water. Ze delen dit deeg in vier gelijke stukken en voegen aan elk deel een andere hoeveelheid zout toe. Na een halfuur meten ze hoeveel het deeg is gerezen. Ze presenteren hun resultaten in een grafiek (afbeelding 4).

Zowel zijderupsen als gouden zijdespinnen bezitten spintepels waarmee ze draden spinnen die opgebouwd zijn uit eiwitten. De kwaliteit van de door hen gesponnen draden is in de natuur heel verschillend. Vier beweringen hierover zijn: 1 Voor spinrag zijn aminozuren uit dierlijke eiwitten nodig, voor zijde aminozuren uit plantaardige eiwitten. 2 Voor de synthese van spinrageiwitten zijn andere celorganellen nodig dan voor de synthese van zijde-eiwitten. 3 De nucleotidenvolgorde van het gen voor spinrageiwit verschilt van die van het gen voor zijde-eiwit. 4 De aminozuurvolgorde in spinrageiwit is anders dan die in zijde-eiwit.

De Amerikaanse geneticus Malcolm Fraser bracht door genetische modificatie enkele genen van de gouden zijdespin in de zijderups in (afbeelding 3). Wanneer deze transgene rupsen een cocon maken, bestaat deze uit gewone zijdedraad en een nieuwe draad die veel op spindraad lijkt. Nog wat extra ingebrachte genen moeten het mogelijk maken dat de rups een perfecte spindraad maakt. Als dit lukt, kunnen we binnenkort misschien in de winkel terecht voor vederlichte, extreem soepele, supersterke, ragfijne kleding. afbeelding 3 Bij de genummerde stappen worden verschillende enzymen gebruikt.