Eindexamen biologie havo 2011, tijdvak 2

Relaties tussen organismen kunnen worden weergegeven door middel van een piramide van energie. In de afbeelding is zo’n piramide getekend, opgebouwd uit drie niveau’s. Bepaalde vlakken zijn grijs. C2 C1 Over de grijze vlakken in deze piramide worden drie beweringen gedaan. 1 De grijze vlakken stellen de biomassa voor die opgeslagen is in de organismen van dat niveau. 2 De grijze vlakken stellen onder andere het afval voor in de vorm van uitwerpselen van organismen in dat niveau. 3 De grijze vlakken stellen onder andere de energie voor die vrijkomt bij de dissimilatie van de in dat niveau aangegeven organismen.

Welke voedselrelatie bestaat er tussen kiekendief en grutto en welke tussen kiekendief en buizerd? tussen kiekendief en grutto tussen kiekendief en buizerd A mutualisme concurrentie B mutualisme parasitisme C parasitisme mutualisme D parasitisme predatie E predatie concurrentie F predatie mutualisme Het gaat nu goed met de nestrovers zoals buizerds en kiekendieven. Veertig jaar geleden was dat wel anders. Door het gebruik van landbouwgif ter bestrijding van insecten legden deze vogels toen massaal het loodje.

Laat door middel van een berekening zien hoe groot hij de populatie grutto’s schat. Boeren kunnen hun maaibeleid aanpassen om de grutto te beschermen. Een boer besluit zijn weiland niet meer te maaien en laat het verwilderen omdat hij denkt hiermee de gruttostand te bevorderen. Na twee jaar komen er in dit gebied helemaal geen grutto’s meer voor. Er worden twee beweringen gedaan over de periode waarin verwildering is opgetreden. 1 In dit gebied is successie opgetreden waardoor de omstandigheden niet gunstig meer zijn voor de grutto. 2 Door concurrentie tussen plantensoorten om bijvoorbeeld voedingsstoffen en licht is de soortensamenstelling van het gebied veranderd.

Men krijgt last van een bacteriële darminfectie als zuren de slijmlaag van de darmwand aantasten. Galzuren hebben daarnaast een negatief effect op de groei en ontwikkeling van de lichaamseigen bacteriën die zich in de dikke darm bevinden. Deze lichaamseigen bacteriën gaan onder normale omstandigheden de uitbreiding van het aantal ziekteverwekkende bacteriën tegen. Over het nut van calcium in de darm, werden de volgende hypothesen geformuleerd: 1 Calciumfosfaat zal de galzuren en vetzuren neerslaan. 2 Calciumfosfaat zal de groei van lichaamseigen bacteriën in de darm stimuleren. In een experiment werden de hypothesen getoetst. Ratten kregen normaal voer (20 mmol Ca/kg voer) of met calcium verrijkt voer (180 mmol Ca/kg voer). De concentratie vrije galzuren en vrije vetzuren in de ontlasting werd gemeten. Ook het aantal lichaamseigen bacteriën in de ontlasting werd bepaald. De resultaten zijn in afbeelding 2 weergegeven. afbeelding 2 diagram 1 diagram 2 4 concentratie vrije galzuren/vetzuren (mM) 3 2 1 0 controle (20 mmol calcium- fosfaat/kg voer) Legenda: vrije galzuren vrije vetzuren

Behalve bij ratten zijn soortgelijke experimenten met een verzwakte dikke darmbacterie, een bepaalde Escheria coli -stam, bij mensen uitgevoerd. Ook deze bacteriën kunnen infecties veroorzaken. De proefpersonen kregen gedurende veertien dagen voeding met gewone melk of met melk waaruit veel calcium was verwijderd (placebo). Op de tiende dag werden de deelnemers geïnfecteerd met de verzwakte E. coli -stam. Afbeelding 3 toont het verloop van het natgewicht van de feces als maat voor de diarree. In beide groepen is de fecale output op de eerste dag met 180 gram toegenomen, dat komt ongeveer neer op een verdubbeling van de hoeveelheid feces. afbeelding 3

Op basis van welk uit afbeelding 3 af te lezen resultaat komt men tot de conclusie dat calcium in het voedsel sneller tot herstel van een bacteriële infectie zorgt? Een andere darmziekte die werd onderzocht, is darmkanker. Dikke darmkanker komt vaak voor bij mensen in welvarende landen en weinig bij inwoners van landen met een arme bevolking, zoals in delen van Oost-Azië. De leefwijze kan het risico op het ontwikkelen van darmkanker vergroten. Men heeft vastgesteld dat de inname van calcium omgekeerd evenredig is met het risico op darmkanker. En men heeft vastgesteld dat de inname van rood vlees het risico op darmkanker doet toenemen. Dit laatste wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van heem (= onderdeel van hemoglobine) in rood vlees. In het dekweefsel van de dikke darm zijn regelfactoren aanwezig die de snelheid van de celdeling controleren, zodat er steeds voldoende epitheelcellen bijgemaakt worden. Heem verstoort dit regelmechanisme en veroorzaakt hierdoor een verhoogde delingsactiviteit van dikke darmwandcellen.

Leg uit waardoor een hoge concentratie heem in de dikke darm de kans op het ontstaan van dikke darmkanker doet toenemen. Op basis van een bevolkingsonderzoek onder Oost-Aziatische immigranten in Amerika heeft men geconcludeerd dat de veranderde leefwijze van deze immigranten invloed heeft op het ontwikkelen van dikke darmkanker.

Bij mensen, maar ook bij dieren, zorgt melanine voor de kleur van onder andere huid, haren en ogen. Een verstoring in één van de stappen in de aanmaak van melanine, resulteert in het bekende albino fenotype. Bij een grijs kattenras komt albinisme voor als een individu homozygoot recessief is voor het albinogen (genotype aa). In dit geval hebben de katten een witte vachtkleur. Bij de vachtkleur van dit ras speelt echter ook een ander gen (het gen ‘white’ W) een rol. Katten met het genotype Ww en WW zijn wit. De twee genen (a en W) zijn autosomaal en niet gekoppeld.

Kunnen uit een kruising tussen twee grijze katten, witte nakomelingen ontstaan? Kunnen uit een kruising tussen twee witte katten, grijze nakomelingen ontstaan? witte nakomelingen uit grijze katten A nee bijvoorbeeld AaWw hebben B nee bijvoorbeeld aaWw hebben C ja, mits beide ouders als genotype nee Aaww hebben D ja, mits beide ouders als genotype nee AAww hebben E ja, mits beide ouders als genotype ja, mits beide ouders als genotype Aaww hebben F ja, mits beide ouders als genotype ja, mits beide ouders als genotype AAww hebben

Welk leerproces leidt tot het kunnen zingen van het computerliedje? A conditionering B gewenning C imitatie D inzicht E trial-and-error In het onderzoek werd ook de zang van twee mannetjes met testosteron-implantaten gevolgd. De verandering van het zingen van het computerliedje naar het traditionele lied verliep bij hen sneller.

Uit het in de tekst beschreven onderzoek wordt niet duidelijk of het leren zingen van ‘computerliedjes’ in gevangenschap afhankelijk is van een bepaalde gevoelige periode. Om dit te onderzoeken is een ander onderzoek gedaan. In een kooi werden volwassen mannetjes geplaatst, die in een geluiddichte kamer met alleen hun moeders waren opgegroeid (= groep 1). In een tweede kooi werden jonge vogels geplaatst, die ook in een geluiddichte kamer met alleen hun moeders waren opgegroeid(= groep 2). De jonge vogels floten nog niet. Zodra de tweede groep begon te fluiten, werden aan beide groepen ‘computerliedjes’ aangeboden.

Welk resultaat van dit onderzoek zou als bewijs kunnen dienen, dat het zingen van ‘computerliedjes’ in gevangenschap afhankelijk is van een bepaalde gevoelige periode? groep 1 A zingen ‘traditionele’ en ‘computerliedjes’ B zingen ‘traditionele’ en ‘computerliedjes’ C zingen alleen ‘traditionele liedjes’ D zingen alleen ‘traditionele liedjes’ ‘computerliedjes’

Welke van deze uitspraken kan of kunnen juist zijn? A geen van beide uitspraken B alleen uitspraak 1 C alleen uitspraak 2 D beide uitspraken Omdat bindweefsel overal in het lichaam voorkomt, wordt het syndroom van Marfan gekenmerkt door een aantal symptomen die niet altijd allemaal samen in een vaste combinatie voorkomen. De meeste symptomen zijn afzonderlijk niet typerend voor het syndroom van Marfan; ze kunnen ook bij andere aandoeningen voorkomen. In de klassieke vorm van het syndroom worden onder andere de volgende kenmerken onderscheiden: 1 afwijkingen aan hart en bloedvaten 2 afwijkingen aan de ogen 3 afwijkingen aan het skelet

Op welke wijze compenseert het hart dit? A alleen door het verhogen van de hartslagfrequentie B alleen door het verhogen van het slagvolume C door een combinatie van de verhoging van de hartslagfrequentie en het slagvolume D door het verhogen van de bloeddruk Verplaatsing van de ooglens, bijziendheid, verhoogde oogboldruk en netvliesloslating zijn symptomen die wijzen op het syndroom van Marfan. Bijziendheid is een algemeen verschijnsel bij patiënten met Marfan. Eigenschappen van het oog zijn: 1 de lengte van de as van de oogbol 2 de kromming van het hoornvlies 3 de elasticiteit van de ooglens 4 de dichtheid van de zintuigcellen in de gele vlek

Bij mensen met Marfan kunnen ook longproblemen ontstaan, zoals een pneumothorax (klaplong). Door het stukgaan van een longblaasje kan een lek ontstaan in het vlies dat de long bedekt, waardoor er lucht komt in de interpleurale ruimte (zie afbeelding 2), en (een deel van) een long inklapt. afbeelding 2 Om een pneumothorax te voorkomen, is het beter om niet te roken. Eventueel aanwezige aandoeningen van de ademhalingswegen (bijvoorbeeld CARA) moeten zo goed mogelijk behandeld worden. Patiënten met een verhoogde kans op longproblemen wordt afgeraden zich bloot te stellen aan een zogeheten passieve overdruk. Deze kan ontstaan tijdens het dalen met ingehouden adem bij bijvoorbeeld diepzeeduiken of parachutespringen. Actieve overdruk (bijvoorbeeld bij het bespelen van een trompet) hoeft geen bezwaar te zijn.

Het syndroom van Marfan is een erfelijke aandoening. Het betrokken gen is autosomaal dominant. Mensen met het syndroom van Marfan hebben bij elke zwangerschap kans om de aandoening aan hun kind door te geven. In afbeelding 3 is een stamboom weergegeven van een familie waarin het syndroom van Marfan voorkomt. afbeelding 3 E I T/A

Hoe groot is de kans dat een dochtertje (aangegeven met ? ) dit syndroom ook ontwikkelt? A 25% B 50% C kleiner dan 25% D meer dan 75% Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.